تلاقی هژمونی چین، افول اروپا و جهانی‌سازی در عصر واگرایی و تاب‌آوری زنجیره تامین

به گزارش پتروشیمی ها؛ صنعت پتروشیمی و صنایع شیمیایی جهان امروز در آستانه یکی از عمیق‌ترین و متفاوت‌ترین دوره‌های رکود در تاریخ خود قرار دارد؛ بحرانی ساختاری که برخلاف نوسان‌ها و چرخه‌های بازار آزاد در دهه‌های گذشته، این بار از صعود بی‌سابقه، تغییر نقشه ژئوپلیتیک و مازاد ظرفیت تحمیلی از سوی چین نشأت می‌گیرد.

واکاوی کارنامه و تجارب ۳۶ساله «ایان یانگ»، سردبیر ارشد رسانه بین‌المللی Chemical Week، به کالبدشکافی دگرگونی‌های بنیادین این صنعت کلیدی می‌پردازد. از بحران بقای صنایع پتروشیمی در قاره سبز و تغییر آرایش زنجیره‌های تأمین به سمت بومی‌سازی، تا شتاب بی‌سابقه نوآوری در سایه انقلاب هوش مصنوعی و دوراهی استراتژیک رگولاتوری‌های سخت‌گیرانه زیست‌محیطی، همگی بخش‌هایی از این نقشه راه جدید هستند که آینده «مادر صنایع» را در سال ۲۰۲۶ رقم می‌زنند.

رسانه بین‌المللی Chemical Week در یکی از جدیدترین پادکست‌های تخصصی خود، میزبان گفتگوی وینسنت ولک (Vincent Valk) با ایان یانگ (Ian Young)، سردبیر ارشد و در حال کناره‌گیری این رسانه برجسته بوده است؛ گفتگویی که با محوریت نقش کلیدی هوش مصنوعی در انضباط داده‌های صنعتی و واکاوی عمیق دگرگونی‌های ساختاری صنعت پتروشیمی جهان در طول نزدیک به چهار دهه گذشته، به تازه منتشر شده و تحلیل تفصیلی آن ابعاد تازه‌ای از این تحول دیجیتال و ژئوپلیتیک جدید را پیش‌روی فعالان این حوزه قرار می‌دهد.

این گفتگوی تفصیلی که به مناسبت بازنشستگی ایان یانگ پس از ۳۶ سال تحلیل و نویسندگی مستمر در حوزه صنایع شیمیایی انجام شده، سندی زنده از دگرگونی‌های ساختاری یکی از حیاتی‌ترین صنایع جهان است؛ صنعتی که یانگ آن را به درستی «مادر صنایع» می‌نامد.

چرخه‌های خودخواسته و بحران بی‌سابقه مازاد ظرفیت

بیشتر در همین زمینه: پارسان با رشد ۲۹۹ درصدی سود خالص، گزارش ۹ ماهه درخشانی منتشر کرد

تحلیلگران بازار پتروشیمی و صنایع شیمیایی پایه همواره با نوسان‌ها و دوره‌های تناوبی رونق و رکود خو گرفته‌اند. در نگاه نخست، به نظر می‌رسد که این نوسانات همواره تحت تاثیر عوامل بیرونی و گریزناپذیری همچون رکودهای اقتصادی جهانی، جنگ‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیک یا بحران‌های مالی بزرگ نظیر آنچه جهان در سال ۲۰۰۸ تجربه کرد شکل می‌گیرند. اما واقعیت تاریخی که ایان یانگ بر آن پای می‌فشارد، نشان‌دهنده فرضیه‌ای متفاوت است. او بر این باور است که بخش عمده‌ای از این بحران‌ها ناشی از تصمیمات درونی خود صنعت بوده است. پتروشیمی‌ها در دوران رونق، با تکیه بر سودهای کلان و با خوش‌بینی افراطی نسبت به آینده بازار، دست به توسعه بی‌رویه ظرفیت‌های تولیدی می‌زنند. این سرمایه‌گذاری‌های هم‌زمان و موازی، ناگزیر به اشباع بازار و ایجاد مازاد عرضه منجر می‌شود.

سازمان‌ها پس از ورود به فاز رکود، ناچار به بازسازی ساختاری، تعدیل نیرو، کاهش شدید هزینه‌ها و تحمل زیان‌های سنگین می‌شوند تا زمانی که تقاضای جهانی دوباره افزایش یافته و چرخه بعدی رونق آغاز شود. این فرآیند چرخه‌ای، الگویی کاملاً پیش‌بینی‌پذیر و تکرارشونده در تاریخ صنعت پتروشیمی داشته است.

با این حال، بحران عمیقی که در حال حاضر صنایع شیمیایی جهان با آن دست به گریبان هستند، با تمام الگوهای تاریخی گذشته تفاوتی بنیادین دارد. این بار مقیاس و منشأ بحران فراتر از چرخه‌های اقتصادی متداول است. محرک اصلی این رکود بی‌سابقه، توسعه شتابان و فوق‌العاده ظرفیت‌های تولید در چین است. در گذشته، سرمایه‌گذاری‌ها بر اساس مکانیزم‌های بازار آزاد و پیش‌بینی‌های سودآوری شرکت‌های خصوصی انجام می‌شد، اما ساختار سرمایه‌گذاری در شرق آسیا پیوند نزدیکی با برنامه‌های راهبردی حاکمیتی دارد.

در این ساختار جدید، بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده پتروشیمی در چین دولتی هستند یا از حمایت‌های مستقیم مالی دولتی بهره می‌برند. هدف اصلی این مجموعه‌ها، دستیابی به اهداف ملی خودکفایی و تامین تقاضای داخلی بدون وابستگی به زنجیره‌های تامین غربی است، موضوعی که سبب می‌شود تحلیل‌های اقتصادی متعارف و حاشیه سودآوری پروژه‌ها در اولویت‌های بعدی قرار گیرند. این اصرار بر تولید و توسعه ظرفیت‌های جدید، توازن جهانی را به طور کامل برهم زده و بازارهای غربی—به‌ویژه شرکت‌های سهامی عام که باید مستمراً به سهامداران خود پاسخگو باشند را با فشار خردکننده‌ای روبرو کرده است.

از همکاری‌های استراتژیک تا استقلال صنعتی چین

برای درک بهتر جایگاه کنونی چین در نقشه ژئوپلیتیک پتروشیمی، باید به ابتدای دهه ۱۹۹۰ میلادی بازگشت؛ دورانی که ایان یانگ نگارش گزارش‌های تحلیلی خود را برای نشریه تخصصی آغاز کرد. در آن سال‌ها، چین گام‌های اولیه خود را برای گشایش اقتصادی برمی‌داشت و اشتیاق وافری برای تاسیس یک صنعت پتروشیمی مدرن داشت. با این حال، این کشور در آن زمان فاقد دانش فنی، فناوری‌های پیشرفته و تخصص عملیاتی لازم برای احداث و مدیریت مجتمع‌های پیچیده‌ای چون واحدهای کراکر بخار یا صنایع پایین‌دستی پلیمری بود. غربی‌ها تنها گزینه پیش‌روی پکن برای عبور از این بن‌بست فناوری بودند. تنها مسیر ممکن برای انتقال این دانش، تشکیل شرکت‌های سرمایه‌گذاری مشترک میان شرکت‌های چینی و غول‌های صنعتی اروپا و ایالات متحده بود.

در آن مقطع تاریخی، کمپانی‌های بزرگی همچون بی‌آاس‌اف، بی‌پی، داو و اکسان‌موبیل با هدف دسترسی به بازار عظیم و رو به رشد چین، رقابت سنگینی را برای حضور در این پروژه‌های مشترک آغاز کردند. رسانه‌های تخصصی در این میان نقشی کلیدی در برقراری ارتباط میان مدیران ارشد غربی و تصمیم‌گیران چینی ایفا کردند. ثمره آن تلاش‌ها، احداث مجتمع‌های عظیمی بود که برخی از آن‌ها مانند پروژه شل در استان گوانگ‌دونگ، بی‌پی (که بعدها به اینئوس واگذار شد) در شانگهای، بی‌آاس‌اف در نانجینگ و اکسان‌موبیل در استان فوجیان، هنوز هم پس از سال‌ها به عنوان ستون‌های تولید مواد شیمیایی در این کشور فعال هستند. اما پکن هرگز به نقش یک شریک غیرفعال راضی نشد.

مدیران و مهندسان چینی با سرعتی باورنکردنی، دانش طراحی، مهندسی و مدیریت فرآیند را از شرکای غربی خود آموختند و در دهه ۲۰۰۰ میلادی، رویکرد خود را تغییر دادند. چین شروع به ساخت واحدهای عظیم پتروشیمی از سوی کارشناسان داخلی و برای مصارف داخلی کرد و ظرفیت‌های تولید را به صورت تصاعدی ارتقا داد.

این پیشروی شتابان تنها محدود به پتروشیمی‌های پایه نماند. امروز چین در بسیاری از حوزه‌های شیمیایی تخصصی و راهبردی به جایگاه رهبری جهانی دست یافته است. این کشور اکنون بازیگر مسلط در تامین مواد اولیه دارویی، ترکیبات پیشرفته لیتیوم برای صنایع باتری‌سازی و استخراج و فرآوری عناصر نادر خاکی است. این میزان از انحصار و وابستگی شدید بازارهای جهانی به زنجیره ارزش چین، نگرانی‌های عمیق امنیتی و اقتصادی را در میان رهبران کشورهای غربی ایجاد کرده است. علیرغم تلاش‌های مکرر برای تنوع‌بخشی به منابع تامین و ظهور هندوستان به عنوان یک موتور رشد پتانسیل در دهه پیش‌رو، واقعیت‌های بازار نشان می‌دهند که چین همچنان به عنوان نیروی محرک اصلی رشد در کل صنعت پتروشیمی جهان باقی خواهد ماند.

انقلاب دیجیتال؛ از حباب دات‌کام تا جهش هوش مصنوعی

همگام با دگرگونی‌های ساختاری در هندسه جغرافیایی تولید، حوزه فناوری اطلاعات نیز تغییرات شگرفی را بر این صنعت تحمیل کرده است. به باور ایان یانگ، نخستین تلاش‌ها برای پیوند زدن صنایع شیمیایی با ابزارهای دیجیتال به اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی و اوج‌گیری پدیده حباب دات‌کام بازمی‌گردد. در آن سال‌ها، پلتفرم‌های اینترنتی متعددی با ادعای ایجاد تحول بنیادین در تجارت و زنجیره تامین مواد شیمیایی پا به عرصه گذاشتند و حجم عظیمی از سرمایه‌های سرگردان را به خود جذب کردند. اما ترکیدن ناگهانی حباب دات‌کام در سال ۲۰۰۰ میلادی، ضربه سنگینی به این روند وارد کرد و توسعه ابزارهای دیجیتال را در صنایع شیمیایی برای سال‌ها به عقب راند. با وجود این ناکامی اولیه، روند تکامل ابزارهای دیجیتال به طور خزنده و مستمر ادامه یافت و راه خود را به بازارهای خرید و فروش آنلاین و سیستم‌های کنترل فرآیندهای کارخانه‌ای باز کرد.

در نیم دهه گذشته، این روند ملایم ناگهان با ظهور و توسعه هوش مصنوعی مولد وارد فاز جدیدی از شتاب و پویایی شد. هوش مصنوعی دیگر یک ابزار کمکی ساده برای بخش‌های اداری یا بهینه‌سازی‌های جزئی نیست، بلکه به عنوان یک نیروی پیشران در مدیریت کارخانه‌ها، تحلیل پویای بازارها و پیش‌بینی قیمت‌ها مطرح شده است. اما هیجان‌انگیزترین و تحول‌آفرین‌ترین تاثیر هوش مصنوعی در حوزه نوآوری و بخش تحقیق و توسعه نمایان خواهد شد.

فرآیند سنتی طراحی، سنتز و آزمایش فرمولاسیون‌های شیمیایی جدید اغلب فرآیندی طولانی، پرهزینه و مبتنی بر آزمون و خطاهای مکرر بود. هوش مصنوعی با شبیه‌سازی‌های پیشرفته مولکولی و تحلیل داده‌های کلان آزمایشگاهی، فرآیند معرفی محصولات جدید را به شکلی باورنکردنی تسریع و رقابتی‌تر می‌کند. این تحول فناورانه به زودی منجر به تولید موادی با ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی منحصربه‌فرد خواهد شد که پیش از این هرگز در تخیل مهندسان این حوزه نیز نمی‌گنجید.

دوراهی پایداری و فشارهای رگولاتوری

سیر تکامل مفاهیم زیست‌محیطی و توسعه پایدار در صنایع شیمیایی طی چهار دهه گذشته، نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم اساسی است. در دهه‌های گذشته، پس از وقوع حوادث ناگوار زیست‌محیطی و با افزایش فشارهای افکار عمومی و نهادهای غیردولتی مانند صلح سبز، طرح‌هایی خودجوش نظیر مراقبت مسئولانه (Responsible Care) توسط خود صنعت تدوین شد. اگرچه این کمپین‌ها به بهبود استانداردهای ایمنی و بهداشت در جوامع محلی پیرامون مجتمع‌های پتروشیمی کمک شایانی کرد، اما در تغییر ذهنیت منفی عموم مردم نسبت به این صنعت چندان موفق نبود. در دیدگاه افکار عمومی، نام مواد شیمیایی همچنان با آلودگی آب‌ها، انتشار گازهای گلخانه‌ای و آسیب به لایه اوزون گره خورده است، در حالی که نقش حیاتی این محصولات در تامین ملزومات زندگی مدرن کمتر دیده می‌شود.

با تصویب پیمان‌های بزرگی همچون اجلاس زمین در سال ۱۹۹۲، پروتکل کیوتو، توافق کپنهاگ و در نهایت توافق اقلیمی پاریس در سال ۲۰۱۵، معیارهای محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی از حاشیه به متن استراتژی‌های کلان پتروشیمی‌ها منتقل شدند. صنایع شیمیایی امروز در موقعیت منحصربه‌فردی قرار دارند؛ آن‌ها از یک سو متهمان ردیف اول تولید کربن به شمار می‌روند و از سوی دیگر، تنها حلال مشکلات زیست‌محیطی جهان هستند.

توسعه نسل‌های جدید باتری‌ها، پلاستیک‌های قابل بازیافت، تیغه‌های توربین‌های بادی و سلول‌های خورشیدی پیشرفته کاملاً به نوآوری‌های علم شیمی وابسته است. با این حال، این شمشیر دو لبه هزینه‌های سنگینی را به ویژه برای تولیدکنندگان اروپایی به همراه داشته است. تحمیل قوانین نظارتی و مالیاتی سخت‌گیرانه سبز، در دورانی که پتروشیمی‌ها با کاهش شدید تقاضا و سقوط قیمت‌ها روبرو هستند، باری مضاعف بر دوش تولیدکنندگان گذاشته و توان رقابت‌پذیری آن‌ها را به شدت کاهش داده است.

بحران ساختاری در پتروشیمی اروپا

اروپا در حال حاضر سخت‌ترین و عمیق‌ترین بحران تاریخ پتروشیمی خود را تجربه می‌کند. تلاقی سه عامل مخرب شامل هزینه‌های سرسام‌آور انرژی پس از تنش‌های ژئوپلیتیک، تقاضای بسیار ضعیف داخلی به دلیل رکود اقتصادی حاکم بر قاره و بار سنگین رگولاتوری سبز اتحادیه اروپا، این منطقه را در موضع ضعف شدیدی در برابر رقبای آمریکایی (که از خوراک ارزان گاز شیل بهره می‌برند) و رقبای آسیایی قرار داده است. تحلیل‌های تاریخی نشان می‌دهند که رهبران صنایع در اروپا نتوانسته‌اند از چرخه‌های رکود گذشته درس‌های لازم را بگیرند و ساختارهای هزینه‌ای خود را به موقع اصلاح کنند.

در این شرایط بحرانی، موجی از تعطیلی واحدهای ناکارآمد و کراکرهای قدیمی بخار در سراسر اروپا آغاز شده و پیش‌بینی می‌شود که این روند انقباضی پس از ثبات نسبی در بازارهای خاورمیانه شدت بیشتری یابد. کارشناسان ارشد بازار، افق روشنی برای بهبود وضعیت پتروشیمی اروپا تا سال‌های ۲۰۲۷ یا ۲۰۲۸ متصور نیستند. بقای بازماندگان پتروشیمی در این منطقه، نیازمند یک بازگشت جدی در تقاضای جهانی و از همه مهم‌تر، تعامل نزدیک و شجاعانه رهبران صنعت با کمیسیون اروپا برای تعدیل و سبک‌سازی بار قوانین رگولاتوری سخت‌گیرانه است تا فضای تنفسی لازم برای بازسازی ساختارها فراهم شود.

چالش استعدادها و بحران پذیرش تنوع فکری

یکی از پیامدهای منفی تصویر عمومی تیره و تار پتروشیمی در جامعه، دشواری شدید شرکت‌ها در جذب استعدادهای تراز اول و نخبگان دانشگاهی است. نسل‌های جدید کارشناسان ترجیح می‌دهند مهارت‌های خود را در بخش‌های جذاب‌تری همچون فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی یا بازارهای مالی به کار گیرند و این امر پتروشیمی‌ها را با یک بحران جدی در تامین نیروی انسانی متخصص مواجه کرده است. افزون بر این، صنعت با چالش‌های درونی در زمینه تنوع فکری و جنسیتی روبرو است. انتصاب‌های نمادین در راس هرم مدیریتی برخی شرکت‌های بزرگ نشان‌دهنده تغییر کل ساختار نیست؛ گزارش‌های آماری معتبر حکایت از آن دارند که سهم اشتغال زنان در کل بدنه صنایع شیمیایی جهان از بیست و پنج درصد در سال ۲۰۲۱ به بیست و دو درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است که عمیق‌ترین شکاف‌ها در آمریکای شمالی مشاهده می‌شود.

حفظ الگوها و مسیرهای ارتقای شغلی سنتی در شرکت‌ها، مانع از حضور فعال‌تر اقشار مختلف در بدنه تصمیم‌گیری شده است. این موضوع فراتر از یک بحث اخلاقی یا مسئولیت اجتماعی، تاثیر مستقیمی بر کارایی مالی شرکت‌ها دارد. پژوهش‌های موسسات معتبر مدیریتی نظیر مک‌کینزی تایید می‌کنند که شرکت‌های پتروشیمی واقع در ردیف‌های بالای تنوع جنسیتی و فکری، بیست و پنج درصد شانس بیشتری برای ثبت عملکرد مالی بهتر نسبت به رقبای سنتی خود دارند. بهبود این شاخص‌ها و ایجاد مسیرهای شغلی روشن، نه تنها عملکرد تجاری را بهبود می‌بخشد، بلکه می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد برای بازسازی تصویر عمومی صنعت و جذب استعدادهای جوان به کار رود.

جهانی‌سازی در عصر واگرایی و تاب‌آوری زنجیره تامین

روند جهانی‌سازی که در دهه‌های گذشته با هدف کاهش هزینه‌های تولید و دسترسی به بازارهای جدید ترویج می‌شد، امروز با چالش‌های جدی مواجه شده است. اگرچه داشتن یک حضور جهانی و دسترسی به ظرفیت‌های تولید محلی برای افزایش سودآوری شرکت‌ها کارساز بوده، اما این استراتژی منجر به شکل‌گیری زنجیره‌های تامین بسیار طولانی و شکننده‌ای شده که در برابر بحران‌های غیرمنتظره به شدت آسیب‌پذیرند. تجربه پاندمی کرونا و به دنبال آن بحران‌های حمل‌ونقل ناشی از درگیری‌های نظامی اخیر، نشان داد که چگونه یک وقفه کوچک در یک گره ترافیکی لجستیکی می‌تواند تولید را در آن سوی جهان متوقف کند.

این آسیب‌پذیری‌ها جریان جدیدی را به سمت محلی‌سازی (Re-localization) یا استراتژی‌های تولید محلی برای مصرف محلی (Local-for-Local) شکل داده است. شرکت‌های پیشرو اکنون ترجیح می‌دهند دارایی‌های تولیدی خود را نزدیک به منابع مطمئن خوراک یا در نزدیکی بازارهای نهایی مصرف احداث کنند تا ریسک‌های لجستیکی را به حداقل برسانند. اعمال تعرفه‌های گمرکی جدید در بازارهای بزرگی مانند ایالات متحده، درستی این استراتژی‌های بومی‌سازی را به ویژه در صنایع تخصصی شیمیایی به اثبات رسانده است. در این میان، نقش هوش مصنوعی در تحلیل داده‌های لجستیک و شبیه‌سازی بحران‌های زنجیره تامین برای یافتن مسیرها و تامین‌کنندگان جایگزین، اهمیت دوچندانی یافته است.

تحول دیجیتال، تغییرات ژئوپلیتیک و گذار به سمت انرژی‌های پاک، صنایع شیمیایی و پتروشیمی را در آستانه یک دگرگونی تاریخی قرار داده است. با وجود تمام چالش‌های ساختاری، نوسانات بازار و بحران‌های مدیریتی، این صنعت به عنوان پایه و اساس حیات مدرن همچنان پابرجا خواهد ماند. پتروشیمی‌ها ثابت کرده‌اند که از قدرت انطباق‌پذیری و نوآوری فوق‌العاده‌ای برخوردارند و با تکیه بر ابزارهای نوین نظیر هوش مصنوعی و ساختارهای اطلاعاتی منسجم، می‌توانند از این بحران عمیق نیز عبور کرده و فصلی نوین از شکوفایی صنعتی را رقم بزنند.