بر اساس داده‌های کشتیرانی، تصاویر ماهواره‌ای و گزارش منابع صنعتی، شرکت ملی نفت ابوظبی «ادنوک» در ماه آوریل دست‌کم ۶ میلیون بشکه نفت خام «آپِر زاکوم» و «داس» را از تنگه هرمز عبور داده است. این عملیات توسط چهار نفتکش انجام شد که سامانه شناسایی خودکار یا «ای‌آی‌اس» آن‌ها عمداً خاموش شده بود؛ همان روشی که پیش‌تر توسط ناوگان نفتکش‌های تحت تحریم برای پنهان‌سازی مسیر حرکت استفاده می‌شد.

سامانه «ای‌آی‌اس» نوعی فرستنده موقعیت‌یاب دریایی است که اطلاعات مسیر، موقعیت و هویت کشتی را مخابره می‌کند. خاموش کردن آن باعث دشوار شدن ردیابی نفتکش‌ها می‌شود و اصطلاحاً به چنین کشتی‌هایی «نفتکش شبح» گفته می‌شود.

یکی از مهم‌ترین عملیات‌ها مربوط به نفتکش غول‌پیکر «حفیط» بود که حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام آپر زاکوم را در داخل خلیج فارس بارگیری کرد و پس از عبور از هرمز، در خارج از تنگه عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی انجام داد. این محموله در نهایت به پالایشگاه «پنگرانگ» مالزی تحویل شد؛ پالایشگاهی مشترک میان شرکت مالزیایی «پتروناس» و آرامکوی عربستان.

نفتکش دیگری به نام «آلیاکمون ۱» حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام «داس» را به مخازن ذخیره‌سازی «راس مرکز» عمان منتقل کرد. همچنین دو نفتکش سوئزمکس دیگر هرکدام یک میلیون بشکه نفت آپر زاکوم را مستقیماً به پالایشگاه‌های کره جنوبی رساندند.

این تحرکات در شرایطی انجام می‌شود که پس از تشدید درگیری‌های منطقه‌ای و حملات آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه، تردد غیرایرانی از تنگه هرمز عملاً با محدودیت شدید روبه‌رو شده است. در ادامه این بحران، آمریکا نیز در ماه آوریل محاصره بنادر ایران را تشدید کرد و همین موضوع قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ دلار رساند.

بیشتر در همین زمینه: تدوین نظام جامع توسعه پتروشیمی امیرکبیر

طبق گزارش‌ها، صادرات نفت امارات نسبت به سطح سال ۲۰۲۵ بیش از یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. با این حال، ابوظبی همچنان تلاش می‌کند بخشی از صادرات خود را با استفاده از مسیرهای پرریسک حفظ کند.

در سوم ماه مه نیز یک نفتکش خالی متعلق به ادنوک به نام «باراکه» هنگام عبور از تنگه هدف دو پهپاد قرار گرفت. هرچند خسارت انسانی گزارش نشد، اما پیام امنیتی این حمله بسیار روشن بود.

با وجود این، ادنوک به مشتریان آسیایی خود اطلاع داده که صادرات نفت خام «داس» و «آپِر زاکوم» در ماه مه نیز ادامه خواهد یافت و بخشی از عملیات بارگیری از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی در فجیره امارات و بندر صحار عمان انجام می‌شود.

در همین حال، بسیاری از تولیدکنندگان دیگر خلیج فارس یا صادرات خود را متوقف کرده‌اند یا برای جذب خریداران ناچار به ارائه تخفیف‌های سنگین شده‌اند. عربستان بخشی از صادرات خود را از مسیر دریای سرخ هدایت می‌کند، اما عراق، کویت و قطر با محدودیت‌های جدی صادراتی مواجه هستند.

تحلیل فنی

آنچه اکنون در هرمز مشاهده می‌شود، ورود بازار نفت به مرحله «تجارت پنهان انرژی» است؛ مرحله‌ای که در آن خاموش کردن سامانه‌های رهگیری، انتقال کشتی‌به‌کشتی و استفاده از مسیرهای غیرشفاف به بخشی از زنجیره تامین جهانی نفت تبدیل شده است.

عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی یا «اس‌تی‌اس» روشی است که طی آن نفت خام در دریا از یک نفتکش به نفتکش دیگر منتقل می‌شود تا منشأ محموله یا مسیر واقعی آن کمتر قابل رهگیری باشد. این روش در دوران تحریم‌ها علیه برخی کشورها به‌طور گسترده استفاده می‌شد، اما اکنون برای نخستین‌بار یکی از تولیدکنندگان اصلی عرب خلیج فارس نیز به‌طور عملیاتی از همان الگو بهره می‌گیرد.

استفاده امارات از نفتکش‌های خاموش نشان می‌دهد ریسک امنیت دریایی به سطحی رسیده که تجارت رسمی و شفاف نفت دیگر پاسخگوی شرایط نیست. این وضعیت همچنین باعث کاهش دقت داده‌های بازار نفت می‌شود؛ زیرا بخشی از صادرات واقعی دیگر در سامانه‌های رهگیری جهانی ثبت نمی‌شود.

از منظر لجستیکی، امارات به دلیل دسترسی به بندر فجیره در خارج از خلیج فارس نسبت به بسیاری از همسایگان خود مزیت دارد. فجیره اکنون به یکی از مهم‌ترین مراکز انتقال و ذخیره‌سازی اضطراری نفت جهان تبدیل شده است.

تحلیل استراتژیک

رفتار امارات نشان می‌دهد که برخی کشورهای خلیج فارس به‌جای توقف کامل صادرات، وارد مرحله «مدیریت ریسک عملیاتی» شده‌اند؛ یعنی پذیرش تهدید امنیتی برای حفظ حداقل جریان درآمد نفتی و جلوگیری از ازدست‌رفتن سهم بازار آسیا.

این تحول اهمیت فوق‌العاده تنگه هرمز را دوباره آشکار کرده است. حتی کاهش محدود صادرات از این گذرگاه می‌تواند ساختار قیمت جهانی نفت، هزینه حمل‌ونقل دریایی و امنیت انرژی آسیا را دگرگون کند.

همچنین، استفاده از تاکتیک‌های مشابه «ناوگان سایه» توسط یک تولیدکننده رسمی عضو اوپک نشان‌دهنده فرسایش تدریجی قواعد سنتی تجارت جهانی انرژی است. اکنون مرز میان تجارت رسمی و تجارت پنهان نفت در حال محوشدن است.

برای بازار آسیا نیز پیام روشن است: امنیت عرضه دیگر صرفاً به قراردادهای بلندمدت وابسته نیست، بلکه به توان فیزیکی عبور نفتکش‌ها از مناطق بحرانی وابسته شده است.

تحلیل اجرایی

بازار جهانی نفت وارد دوره‌ای شده که در آن «دسترسی واقعی به مسیر صادرات» از ظرفیت تولید مهم‌تر شده است. بسیاری از کشورها هنوز نفت تولید می‌کنند، اما امکان انتقال امن آن به بازار وجود ندارد.

امارات تلاش می‌کند با حفظ حداقلی صادرات، هم روابط تجاری خود با پالایشگاه‌های آسیایی را نگه دارد و هم از شوک شدید درآمدی جلوگیری کند. اما تداوم این روند هزینه‌های سنگینی دارد؛ از جمله:
افزایش نرخ بیمه جنگی،
افزایش کرایه نفتکش‌ها،
افزایش ریسک حملات پهپادی،
و کاهش شفافیت بازار.

اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، بازار جهانی نفت به‌تدریج دو لایه خواهد شد:
بازار رسمی و شفاف،
و بازار پرریسک و نیمه‌پنهان که در آن نفتکش‌ها با خاموشی راداری، انتقال‌های دریایی و مسیرهای غیرمتعارف فعالیت می‌کنند.

این شرایط می‌تواند ساختار سنتی قیمت‌گذاری نفت، رهگیری تجارت انرژی و حتی نظام بیمه دریایی جهان را دچار تغییرات عمیق کند.

تحلیل سیاسی

عبور نفتکش‌های اماراتی با سامانه خاموش، نشان‌دهنده ورود بحران هرمز به مرحله‌ای فراتر از تنش نظامی متعارف است. اکنون نبرد اصلی بر سر «کنترل جریان انرژی» شکل گرفته است؛ نبردی که در آن هر بشکه نفتی که موفق به خروج از خلیج فارس می‌شود، بار سیاسی و ژئوپلیتیکی ویژه‌ای دارد.

همچنین این تحولات نشان می‌دهد که کشورهای عربی خلیج فارس در برابر بحران کنونی راهبردهای متفاوتی اتخاذ کرده‌اند. برخی کشورها صادرات را کاهش داده یا متوقف کرده‌اند، اما امارات مسیر «صادرات تحت ریسک کنترل‌شده» را انتخاب کرده است.

در سطح کلان، ادامه چنین روندی می‌تواند به عادی‌سازی استفاده از تاکتیک‌های پنهان‌کارانه در تجارت جهانی انرژی منجر شود؛ پدیده‌ای که پیش‌تر بیشتر محدود به اقتصادهای تحت تحریم بود، اما اکنون در حال ورود به جریان رسمی بازار نفت جهان است.

همچنین بخوانید:برزیل؛ ناجی نفتی جدید آسیا در عصر بحران هرمز