تحلیل رفتار گیفنگونه محصولات صنعت پتروشیمی ایران در چارچوب اقتصاد صنعتی
کالای گیفن (پست) یکی از استثناهای شناختهشده در نظریه اقتصاد خرد است که در آن، افزایش قیمت منجر به افزایش مقدار تقاضا میگردد.
اگرچه این مفهوم در ادبیات کلاسیک اقتصاد عمدتاً در ارتباط با رفتار مصرفکننده نهایی بررسی شده است، اما در شرایط خاص نهادی و ساختاری، میتوان رفتارهای مشابهی را در تقاضای نهادههای حیاتی تولید مشاهده کرد. صنعت پتروشیمی ایران، بهعنوان یکی از صنایع پایهای و استراتژیک اقتصاد کشور، با ویژگیهایی نظیر تمرکز عرضه، قیمتگذاری نیمهدستوری، محدودیت واردات و وابستگی شدید صنایع پاییندستی، بستری مناسب برای بروز رفتار گیفنگونه در تقاضا فراهم کرده است. این مقاله با رویکرد تحلیلی، کاربردی نشان میدهد که محصولات پتروشیمی در ایران ذاتاً کالای گیفن نیستند، اما در کوتاهمدت و تحت شرایط خاص نهادی، رفتاری مشابه کالای گیفن از خود بروز میدهند. نتایج مقاله میتواند برای سیاستگذاران صنعتی و نهادهای تنظیمگر بازار مفید باشد. صنعت پتروشیمی ایران یکی از ارکان اصلی بخش صنعت و تأمینکننده نهادههای پایهای برای طیف وسیعی از صنایع پاییندستی از جمله پلاستیک، بستهبندی، لوازم خانگی، قطعات خودرو، کشاورزی و صنایع شیمیایی است. هرگونه نوسان در قیمت یا عرضه محصولات پتروشیمی، اثرات گستردهای بر کل زنجیره تولید کشور بر جای میگذارد. در سالهای اخیر، افزایش قیمت برخی محصولات پتروشیمی در کنار محدودیتهای عرضه و ساختار خاص بازار، به بروز رفتارهایی در سمت تقاضا منجر شده است که با الگوی متعارف قانون تقاضا همخوانی ندارد. این مقاله تلاش میکند این پدیده را با استفاده از مفهوم کالای گیفن تحلیل کند.
تعریف کالای گیفن در نظریه اقتصاد
در نظریه اقتصاد خرد، کالای گیفن یا پست، به کالایی اطلاق میشود که در آن، افزایش قیمت موجب افزایش مقدار تقاضا میگردد. این پدیده زمانی رخ میدهد که اثر درآمدی منفی افزایش قیمت بر اثر جانشینی غلبه کند. ادبیات اقتصادی تأکید دارد که تحقق این وضعیت مستلزم ضروری بودن کالا، نبود جانشین نزدیک و سهم بالای آن در سبد هزینه است. اگرچه این مفهوم بهطور سنتی در سطح مصرفکننده تحلیل شده است، اما چارچوب نظری آن قابلیت تعمیم به سطوح بالاتر اقتصادی را نیز دارد.
تعمیم مفهوم کالای گیفن به نهادههای تولید: در اقتصاد صنعتی، نهادههای حیاتی تولید در شرایط خاص میتوانند رفتاری مشابه کالای گیفن از خود نشان دهند. زمانی که بنگاهها با محدودیت شدید جانشینی مواجهاند و کاهش مصرف نهاده به معنای توقف تولید است، افزایش قیمت میتواند تقاضای اجباری یا احتیاطی را افزایش دهد. در این شرایط، بنگاه بهجای واکنش کاهشی به قیمت، بهدنبال تثبیت یا حتی افزایش تأمین نهاده است تا از ریسک تعطیلی جلوگیری کند.
ویژگیهای نهادی و ساختاری صنعت پتروشیمی ایران: صنعت پتروشیمی ایران دارای ویژگیهایی است که احتمال بروز رفتار گیفنگونه را تقویت میکند. از جمله این ویژگیها میتوان به تمرکز نسبی عرضه، نقش بورس کالا در توزیع، قیمتگذاری مبتنی بر نرخهای جهانی و ارز، محدودیت واردات مواد اولیه و وابستگی شدید صنایع پاییندستی اشاره کرد. برای بسیاری از واحدهای تولیدی کوچک و متوسط، محصولات پتروشیمی نهادهای غیرقابل جایگزین در کوتاهمدت محسوب میشوند و حذف آنها به معنای توقف کامل تولید است (وزارت نفت، ۱۴۰۱).
تحلیل رفتار گیفنگونه در بازار پتروشیمی ایران: در دورههایی که قیمت محصولات پتروشیمی در ایران افزایش یافته است، شواهد بازار نشان میدهد که تقاضای صنایع پاییندستی الزاماً کاهش نیافته و حتی در برخی مقاطع افزایش یافته است. این افزایش تقاضا عمدتاً ناشی از رفتارهای احتیاطی، تلاش برای انبارسازی و نگرانی از کمبود آینده بوده است. در چنین شرایطی، افزایش قیمت بهعنوان سیگنال کمبود تلقی شده و باعث تشدید تقاضا میشود. این رفتار را میتوان نمونهای از غلبه اثر درآمدی بر اثر جانشینی در سطح بنگاه دانست که ماهیتی مشابه کالای گیفن دارد.
نقش سیاستگذاری و تنظیم بازار: ساختار نهادی بازار پتروشیمی ایران، از جمله سیاستهای قیمتگذاری، محدودیتهای صادرات و واردات، و سازوکار تخصیص در بورس کالا، نقش مهمی در تشدید این رفتار ایفا میکند. نبود بازار رقابتی کامل و ضعف ابزارهای پوشش ریسک، باعث میشود افزایش قیمت بهجای تعدیل تقاضا، به افزایش فشار تقاضا منجر شود. این مسئله نشان میدهد که رفتار گیفنگونه در این صنعت بیش از آنکه اقتصادی محض باشد، ریشه در سیاستگذاری و ساختار نهادی دارد.
نتیجهگیری:
بر اساس تحلیل ارائهشده، محصولات پتروشیمی در ایران ذاتاً کالای گیفن محسوب نمیشوند، اما در شرایط خاص نهادی، ساختاری و کوتاهمدت، رفتاری گیفنگونه از خود نشان میدهند. این رفتار ناشی از ضرورت نهاده، نبود جانشین کوتاهمدت، تمرکز عرضه و ساختار تنظیم بازار است. در بلندمدت، با اصلاح سیاستهای قیمتی، افزایش رقابت، توسعه فناوری و تقویت صنایع پاییندستی، انتظار میرود این رفتار تعدیل شده و قانون متعارف تقاضا مجدداً حاکم شود.
منابع (APA Style)
Carlton, D. W. ، & Perloff, J. M. (۲۰۱۵). Modern industrial organization (4th ed.). Pearson Education.
Nicholson, W. ، & Snyder, C. (۲۰۱۷). Microeconomic theory: Basic principles and extensions (12th ed.). Cengage Learning.
Varian, H. R. (۲۰۱۹). Intermediate microeconomics: A modern approach (9th ed.). W. W. Norton & Company.
وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۱). گزارش وضعیت صنعت پتروشیمی و صنایع پاییندستی. تهران: معاونت برنامهریزی.
شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران. (۱۴۰۰). گزارش تحلیلی بازار محصولات پتروشیمی. تهران.
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
ارسال نظر شما