دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران در آسیای غربی، آسیای جنوبی و آسیای مرکزی
چارچوب راهبردی و فرصتهای پیشرو
مقدمه
دیپلماسی انرژی یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در محیط منطقهای پیچیده امروز است؛ محیطی که با رقابت بازیگران بزرگ انرژی، تحریمهای یکجانبه، تغییر مسیرهای تجارت جهانی و تلاش کشورهای منطقه برای افزایش سهم خود در بازار انرژی جهان همراه است. در چنین شرایطی، بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیتهای نفت، گاز و سازوکارهای ترانزیتی میتواند جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تقویت کرده و وابستگی متقابل با کشورهای هدف ایجاد نماید.
این گزارش با هدف تبیین یک چارچوب تحلیلی برای نقش انرژی در پیشبرد اهداف منطقهای جمهوری اسلامی ایران تنظیم شده است.
۱. انرژی بهعنوان ابزار تعامل سیاسی در آسیای غربی و جنوبی
۱.۱ گاز؛ پایه ایجاد وابستگی پایدار
گاز طبیعی به دلیل ماهیت زیرساختمحور و نیاز به قراردادهای طولانیمدت، یکی از مؤثرترین ابزارهای ایجاد پیوندهای پایدار میان ایران و کشورهای منطقه است. اتصال کشورها به شبکه گاز ایران، زمینه ایجاد روابط بلندمدت، افزایش اطمینان متقابل و کاهش امکان جایگزینی منابع توسط رقبا را فراهم میکند.
۱.۱. ۱ عراق
عراق مهمترین بازار گاز ایران است. صادرات گاز به نیروگاههای بغداد و بصره نقش اساسی در تأمین برق این کشور دارد و این امر نوعی وابستگی ساختاری ایجاد کرده است. استمرار صادرات و توسعه همکاریهای تکمیلی در حوزه برق، نگهداری شبکه و سرمایهگذاری مشترک میتواند این پیوند را تعمیق بخشد.
۱.۱. ۲ پاکستان
علیرغمعدم تکمیل خط لوله صلح، زمینههای همکاری گازی با پاکستان همچنان وجود دارد. بهرهگیری از مدلهای انعطافپذیر—از جمله سوآپ گاز ترکمنستان برای مصرف پاکستان، صادرات مرحلهای در مقیاس محدود در مرزهای مشترک، و توسعه بازار LPG و برق—میتواند در چارچوب تحریمها نیز قابل اجرا باشد. پاکستان یکی از کانونهای ژئوپلیتیکی مهم برای پیوندهای انرژی ایران است.
۱.۱. ۳ افغانستان
افغانستان نیازمند برق، سوخت و فراوردههای انرژی ایران است. گسترش مبادلات انرژی میتواند به تقویت ثبات اقتصادی، تعاملات مرزی و شکلگیری پیوندهای بلندمدت کمک کند.
۲. رقابت انرژی با عربستان سعودی و امارات متحده عربی
۲.۱ نفت، میعانات و LPG
در حوزه صادرات نفت و مایعات گازی، ایران در شرایط تحریم، از مسیرهای متنوع صادراتی و سازوکارهای منعطف برای حفظ سهم خود بهره میگیرد. در مقابل، عربستان و امارات با ظرفیتهای بالای صادرات رسمی تلاش دارند موقعیت خود را تثبیت کنند.
در چنین فضایی، ایران میتواند با توسعه بازارهای نوظهور در آفریقا و جنوب آسیا، افزایش صادرات LPG و بهرهگیری از ظرفیت سوآپ، رقابتپذیری خود را تقویت نماید.
۲.۲ گاز؛ مزیت ژئوپلیتیکی ایران
کشورهای عربستان و امارات فاقد شبکه صادرات گاز خط لوله هستند و بیشتر بر LNG متکیاند. این امر برای ایران فرصتی ایجاد میکند تا با استفاده از شبکه خط لوله و موقعیت جغرافیایی، جایگاهی برتر و پایدار در تعاملات گازی منطقه کسب نماید.
۳. استمرار و تقویت همکاری با سه کشور کلیدی: عراق، پاکستان و افغانستان
۳.۱ عراق
تداوم صادرات گاز، تقویت همکاریهای فنی، قراردادهای بلندمدت و ورود به پروژههای مشترک نیروگاهی میتواند جایگاه ایران را در بازار انرژی عراق تثبیت و از نفوذ رقبا بکاهد.
۳.۲ پاکستان
ایران و پاکستان قادرند یک مدل همکاری چندلایه شامل گاز، برق، فرآوردههای نفتی، LPG و سوآپ منطقهای ایجاد کنند که در چارچوب محدودیتهای تحریمی نیز قابل اجرا باشد. این مدل، نقطه اتکای روابط بلندمدت دو کشور را تقویت خواهد کرد.
۳.۳ افغانستان
توسعه صادرات برق و سوخت، ارتقاء همکاریهای فنی و ایجاد سازوکارهای مرزی انرژیمحور، میتواند نقش ایران را در اقتصاد افغانستان تقویت نموده و به ثبات منطقهای کمک کند.
۴. نقش روسیه، ترکمنستان و سازوکارهای سوآپ
۴.۱ چارچوب فنی و عملیاتی واردات گاز روسیه
اتصال شبکههای گازی روسیه و ترکمنستان از نظر فنی امکان انتقال گاز روسیه به ایران را فراهم میکند، اما دو عامل اساسی آن را محدود میسازد:
۱. خط لوله قدیمی شوروی در سالهای اخیر کارکرد اصلی خود را از دست داده و نیازمند بازسازی، تقویت فشار و نوسازی زیرساخت است.
۲. بخشهایی از این شبکه در آذربایجان مورد استفاده داخلی قرار میگیرد و عملاً ظرفیت آزاد و پایدار برای ترانزیت به سمت ایران وجود ندارد.
بنابراین استفاده راهبردی از این مسیر نیازمند سرمایهگذاری جدید، توافقات سهجانبه و اراده سیاسی کشورهای مسیر است.
۴.۲ ظرفیتهای توسعه سوآپ گاز
سوآپ یک سازوکار کمهزینه و مؤثر برای تقویت نقش منطقهای ایران است. توسعه سوآپ گاز میان ایران، ترکمنستان، آذربایجان، ترکیه و پاکستان میتواند بدون نیاز به افزایش تولید داخلی، نفوذ ژئوپلیتیکی ایران را بهطور قابل توجهی افزایش دهد.
۱. تقویت نقش ایران در تجارت انرژی ترکمنستان
ترکمنستان یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز و محصولات وابسته در منطقه است، اما به دلیل محدودیتهای ژئوگرافیکی، امکان استفاده از مسیرهای متنوع صادراتی را ندارد. یکی از فرصتهای راهبردی و کمتر استفادهشده برای جمهوری اسلامی ایران، تبدیلشدن به مسیر اصلی صادرات فرآوردههای انرژیمحور ترکمنستان است.
۵.۱ محصولات قابل صادرات از مسیر ایران
ترکمنستان در حوزههای زیر ظرفیت بالای صادرات دارد:
• گوگرد
• مایعات گازی (NGL و Condensate)
• محصولات جانبی زنجیره گاز
• برخی اقلام غیرفسیلی صادراتمحور
در حال حاضر، حجم محدودی از این کالاها از طریق ایران و آن هم با دشواری قابل توجه منتقل میشود.
۵.۲ پیشنهاد راهبردی
ایران میتواند با یک توافق رسمی و ساختاریافته با دولت عشقآباد، ترتیبات زیر را ایجاد کند:
۱. تبدیل ایران به مسیر ترانزیتی اصلی برای صادرات فرآوردههای انرژی ترکمنستان به خلیج فارس؛
۲. ایجاد ظرفیتهای لجستیکی مشترک در بنادر جنوبی؛
۳. تقویت ایران بهعنوان هاب تجارت انرژی خزر؛
۴. کاهش وابستگی ترکمنستان به مسیرهای محدود کنونی و ایجاد یک کریدور جدید صادراتی.
۵.۳ منافع حاصل برای ایران
• افزایش درآمدهای ترانزیتی و پترو-لجستیکی
• تقویت تعاملات اقتصادی بلندمدت با ترکمنستان
• افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی ایران در آسیای مرکزی
• ارتقاء نقش ایران در شبکه منطقهای انرژی
این محور میتواند به یکی از ارکان آینده دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران تبدیل گردد.
نتیجهگیری
دیپلماسی انرژی ایران با تمرکز بر سه محور اصلی—تقویت نقش منطقهای از طریق گاز، رقابت هوشمندانه با تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس و بسط همکاری با کشورهای همسایه شرقی و غربی—میتواند نقشآفرینی ژئوپلیتیکی کشور را در محیط متحول منطقهای افزایش دهد.
در این مسیر، بهرهگیری از ظرفیتهای سوآپ، توسعه همکاری با عشقآباد و ایجاد مسیرهای جدید ترانزیتی، فرصتهای مهمی برای تعمیق پیوندهای اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران فراهم میکند.
همچنین در ادامه بخوانید؛ بازتعریف مسیر صادرات پتروشیمی ایران در نقشه جدید تجارت منطقهای
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
ارسال نظر شما