این مسیر که چین را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل می‌کند، پس از جنگ اوکراین به‌عنوان بخش کلیدی ابتکار «دروازه جهانی» اروپا برای کاهش وابستگی به مسیرهای روسیه مطرح شد.

در «مجمع سرمایه‌گذاری اتحادیه اروپا–آسیای مرکزی» در تاشکند، مقامات اروپایی تلاش کردند تا انگیزه‌ها را افزایش دهند. اتحادیه اروپا تاکنون بیش از ۲۲ میلیارد یورو به پروژه‌های اتصال در منطقه اختصاص داده اما پیشرفت‌های مسیر همچنان کمتر از حد انتظار است.

گرچه حجم بار عبوری از این کریدور از ۱.۵ میلیون تن در ۲۰۲۲ به بیش از ۴ میلیون تن در ۲۰۲۴ رسیده، همچنان تنها ۳ تا ۵ درصد از کل تجارت ریلی چین–اروپا را تشکیل می‌دهد. مشکلات ساختاری شامل اختلاف عرض خطوط ریلی، نیاز به چند مرحله تخلیه و بارگیری، و عبور از دو پهنه آبی (دریای خزر و دریای سیاه) باعث تأخیر و هزینه بیشتر می‌شود.

بزرگ‌ترین گلوگاه، دریای خزر است: کمبود کشتی و افت سطح آب موجب اختلال در بنادر شده است. در حالی که اروپا می‌خواهد نفوذ خود را افزایش دهد، چین با سرمایه‌گذاری ۲۵ میلیارد دلاری از طریق ابتکار کمربند و راه، به بازیگر اصلی تبدیل شده است. همچنین شرکت‌های اروپایی به‌دلیل فساد، هزینه‌های بالا، بی‌ثباتی مقررات و ریسک‌های ژئوپلیتیک محتاط باقی مانده‌اند.

دولت‌های آسیای مرکزی نیز اولویت‌های خود را بیشتر به مسیرهای جنوبی (به‌ویژه پاکستان) معطوف کرده‌اند که سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر است. با وجود فضای مثبت نشست تاشکند، هنوز مشخص نیست که اتحادیه اروپا بتواند این کریدور را به یک مسیر پایدار، جذاب و رقابتی تبدیل کند یا خیر.

بیشتر در همین زمینه: نخستین المپیاد ورزشی آتش‌نشانان پارس جنوبی با معرفی برترین‌های تیمی و انفرادی به پایان رسید

تحلیل فنی

۱. زیرساخت و لجستیک
• اختلاف عرض خطوط ریلی میان چین، آسیای مرکزی، و قفقاز = نیاز به چندین بار تعویض واگن/بارگیری → افزایش تأخیر.
• دو نقطه عبور دریایی (خزر و دریای سیاه) مسیر را پیچیده و پرهزینه می‌کند.
• بنادر کلیدی مانند آکتائو (قزاقستان) و پوتی/باتومی (گرجستان) محدودیت ظرفیت دارند؛ پروژه بندر آناکلیا نیز تحت مدیریت کنسرسیوم چینی خواهد بود.
• کمبود ناوگان کشتی در خزر یک محدودیت ساختاری و زمان‌بر برای حل است.
۲. جریان بار
• افزایش ۶۴ درصدی جریان بار در ۲۰۲۴ رشد مثبتی است اما سهم آن از تجارت چین–اروپا همچنان بسیار پایین است.
• عبور از مسیر روسیه همچنان سریع‌تر، ارزان‌تر و یکپارچه‌تر است.
۳. هزینه و ریسک
• هزینه حمل در مسیر میانی ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر ارزیابی می‌شود.
• ریسک‌های ژئوپلیتیک شامل جنگ اوکراین، روابط روسیه–اروپا، بی‌ثباتی در قفقاز جنوبی، و رقابت زیرساختی.

تحلیل استراتژیک

۱. اهداف ژئوپلیتیک اروپا
• کاهش وابستگی به شبکه‌های ترانزیتی تحت کنترل روسیه.
• افزایش نفوذ در آسیای مرکزی در رقابت با چین و تا حدی ترکیه.
• پاسخ به ابتکار کمربند و جاده چین و ارائه یک جایگزین غربی.
۲. واقعیت میدانی
• سرمایه‌گذاری چین بسیار عمیق‌تر، سریع‌تر و بدون پیش‌شرط‌های سیاسی است.
• اروپا عمدتاً از سرمایه دولتی و نهادهای مالی چندجانبه استفاده می‌کند و بخش خصوصی اروپا مشارکت اندکی دارد.
• کشورهای آسیای مرکزی در پی «تنوع‌بخشی» هستند اما مسیرهای جنوبی (پاکستان–ایران–ترکیه) جذابیت رقابتی بیشتری دارند.
۳. توازن قدرت
• کنترل عملیاتی بخش‌های کلیدی مسیر (اناکلیا، کریدورهای قزاقستان–چین) به سمت چین متمایل است.
• در صورت بهبود روابط اروپا–روسیه، مزیت استراتژیک مسیر میانی به‌شدت کاهش می‌یابد.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

• چالش اصلی اروپا «عدم انسجام عملیاتی» و «نبود بخش خصوصی» است. بدون مشارکت شرکت‌های لجستیکی، کشتیرانی و سرمایه‌گذاران اروپایی، پروژه نمی‌تواند پایدار شود.
• اروپا باید از حالت صرفاً ژئوپلیتیک به حالت «عملیاتی‌–بازاری» تغییر رویکرد دهد.
شامل: تضمین‌های سرمایه‌گذاری، کاهش ریسک، ایجاد کنسرسیوم اروپایی برای مدیریت کریدور.
• تصمیم کشورهای آسیای مرکزی تابع «مزیت هزینه–زمان» است، نه سیاست. مسیر پاکستان (کریدور چین–پاکستان–گوادر/کراچی) بسیار سریع‌تر و اقتصادی‌تر است.
• اگر جنگ اوکراین پایان یابد یا روابط اروپا–روسیه ترمیم شود، مسیر میانی احتمالاً به حاشیه رانده می‌شود.

تحلیل سیاسی

• این پروژه آزمونی برای توان اروپا در ایجاد «زیرساخت مستقل از روسیه» است.
• اما واقعیت سیاسی این است که:
• چین در حال تبدیل شدن به مالک غیررسمی بخش‌های کلیدی مسیر است؛
• روسیه هنوز نفوذ قدرتمندی بر تجارت آسیای مرکزی دارد؛
• اروپا فاقد اهرم‌های قوی در منطقه است و بیشتر به ابزارهای مالی متکی است.
• بنابراین اروپا با یک تناقض راهبردی روبه‌رو است:
برای کاهش وابستگی به روسیه، مجبور است با مسیرهایی کار کند که در حال حاضر تحت نفوذ چین قرار دارند.

همچنین در ادامه بخوانید؛ سرمایه‌گذاری بزرگ آذربایجان روی چین برای ساخت «کریدور سبز انرژی» به اروپا