مین‌زدایی هرمز؛ چالش اصلی بازگشت مسیر حیاتی انرژی جهان به وضعیت عادی

به گزارش پتروشیمی ها؛ در پی جنگ ایران، دو مسیر جایگزین برای عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز ایجاد شده است. یک مسیر در امتداد ساحل عمان قرار دارد که با هماهنگی آمریکا مدیریت می‌شود و مسیر دیگر به سمت آب‌های نزدیک‌تر به ایران منحرف شده و تحت کنترل تهران قرار دارد. دلیل ایجاد این مسیرهای جایگزین، نگرانی از وجود مواد منفجره در مسیر اصلی عبور کشتی‌ها یعنی «طرح جداسازی ترافیک دریایی» (Traffic Separation Scheme) است.

پس از توافق موقت صلح میان آمریکا و ایران، صنعت کشتیرانی تلاش کرده است مسیر اصلی دوباره فعال شود، اما پاکسازی مین‌ها فرآیندی زمان‌بر بوده و احتمالاً هفته‌ها طول خواهد کشید.

بر اساس توافق، مسئولیت پاکسازی مین‌ها بر عهده ایران قرار گرفته، اما میزان پیشرفت عملیات مشخص نیست. همزمان، پیام‌های متفاوتی درباره آزادی عبور کشتی‌ها یا نیاز به دریافت مجوز برای عبور منتشر شده است.

یک حادثه حمله به یک کشتی در مسیر نزدیک به عمان، نگرانی‌ها درباره امنیت عبور را افزایش داد و باعث شد سازمان بین‌المللی دریانوردی برنامه تخلیه برخی کشتی‌های گرفتار در خلیج فارس را متوقف کند.

با وجود این نگرانی‌ها، پس از توافق صلح، صادرات منطقه‌ای به حدود ۸۰ درصد سطح پیش از جنگ بازگشته و تعداد بیشتری نفتکش در حال خروج از خلیج فارس مشاهده شده‌اند.

بیشتر در همین زمینه: سرمایه‌گذاری صندوق نفتی نروژ در پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر ایالات متحده

انجمن بین‌المللی مالکان نفتکش‌ها (Intertanko) همچنان به اعضای خود توصیه کرده است تا روشن‌تر شدن شرایط، عبور از تنگه را به تأخیر بیندازند و مسیر نزدیک به ایران را «نگران‌کننده» توصیف کرده است.

تحلیل فنی:

تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین نقاط دریایی جهان است، زیرا حجم بزرگی از صادرات نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی منطقه از این مسیر عبور می‌کند. وجود مین‌های دریایی در «مسیر جداسازی ترافیک» از نظر فنی اهمیت زیادی دارد، زیرا این مسیرها برای حرکت منظم کشتی‌ها طراحی شده‌اند و هرگونه تهدید در آن‌ها می‌تواند کل سیستم عبور و مرور دریایی را مختل کند.

مین‌روبی دریایی (Mine Clearance) عملیاتی پیچیده است و معمولاً شامل مراحل زیر است:

* شناسایی دقیق موقعیت مین‌ها با استفاده از شناورهای تخصصی، سونار و تجهیزات زیرآبی
* تأیید نوع مین و میزان خطر آن
* خنثی‌سازی یا انهدام کنترل‌شده
* تأیید نهایی ایمنی مسیر برای بازگشایی کامل

وجود حدود ۸۰ مین در مسیر اصلی به این معنا نیست که همه آن‌ها فوراً قابل برداشت هستند؛ زیرا شرایط جریان آب، عمق، نوع مین و احتمال جابه‌جایی آن‌ها، عملیات پاکسازی را پیچیده می‌کند.

از دید کشتیرانی، مسئله فقط خطر انفجار نیست؛ بلکه افزایش هزینه بیمه جنگی، افزایش حق بیمه ریسک عبور، تأخیر در حرکت کشتی‌ها و تغییر مسیرها نیز اثر مستقیم اقتصادی دارد.

تحلیل استراتژیک:

تداوم محدودیت در تنگه هرمز نشان می‌دهد که حتی پس از کاهش درگیری نظامی، بازگرداندن یک کریدور دریایی حیاتی به شرایط عادی نیازمند زمان، اعتمادسازی و اقدامات عملیاتی است.

تنگه هرمز علاوه بر نقش اقتصادی، یک نقطه راهبردی در امنیت انرژی جهان محسوب می‌شود. هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر می‌تواند بر موارد زیر اثر بگذارد:

* هزینه حمل‌ونقل دریایی
* قیمت انرژی در بازارهای جهانی
* تصمیمات شرکت‌های نفتی و کشتیرانی
* الگوهای ذخیره‌سازی نفت و گاز

ایجاد دو مسیر جداگانه عبور نیز از نظر راهبردی نشان‌دهنده شکل‌گیری یک وضعیت موقت «مدیریت بحران دریایی» است، نه بازگشت کامل به وضعیت عادی.

تحلیل اجرایی:

عامل تعیین‌کننده در بازگشت کامل تردد دریایی، صرفاً اعلام آتش‌بس یا توافق سیاسی نیست؛ بلکه ایجاد اطمینان عملیاتی برای مالکان کشتی‌ها، شرکت‌های بیمه و خدمه دریایی است.

تا زمانی که مسیر اصلی هرمز از نظر ایمنی تأیید نشود:

* بسیاری از مالکان نفتکش‌ها همچنان رفتار محافظه‌کارانه خواهند داشت.
* هزینه ریسک عبور بالا باقی خواهد ماند.
* بازگشت کامل جریان انرژی به ظرفیت پیش از بحران با محدودیت مواجه خواهد بود.

در عمل، مرحله پس از بحران یعنی «پاکسازی، تأیید ایمنی و بازسازی اعتماد دریایی» می‌تواند به اندازه مرحله درگیری نظامی اهمیت داشته باشد.

تحلیل سیاسی :

این تحول نشان می‌دهد که حتی پس از کاهش تنش‌های سیاسی، آثار یک بحران دریایی می‌تواند برای مدتی طولانی باقی بماند.

مسئله مین‌ها و کنترل مسیرهای عبور، علاوه بر ابعاد فنی، دارای پیام سیاسی درباره میزان کنترل، اعتماد و سازوکارهای امنیتی در یکی از حساس‌ترین آبراه‌های جهان است.

ادامه وضعیت فعلی می‌تواند باعث شود بازیگران بین‌المللی بر ایجاد سازوکارهای پایدارتر برای امنیت کشتیرانی در منطقه تمرکز بیشتری داشته باشند.

همچنین بخوانید؛ توقف عملیات تخلیه کشتی‌ها از خلیج فارس پس از حمله به یک کشتی کانتینری در نزدیکی تنگه هرمز