ثروتی که از سبد سوخت ایران حذف شده است؛ نگاهی به جایگاه فراموششده LPG
حدود یک دهه است که گزارشهای تخصصی صنعت گاز مایع را از منابع معتبر بینالمللی دنبال میکنم؛ از آمار تجارت جهانی و گزارشهای بازار گرفته تا سیاستهای انرژی کشورهایی که گاز مایع (LPG) را بهعنوان بخشی از سبد سوخت حملونقل خود پذیرفتهاند.
مطالعه این گزارشها، حضور در نشستهای تخصصی، گفتوگو با فعالان صنعت و بررسی تجربه کشورهای مختلف، بهتدریج تصویری روشن از یک واقعیت پیش روی من قرار داد؛ ایران با وجود برخورداری از یکی از بزرگترین ظرفیتهای تولید LPG در جهان، هنوز از این مزیت در بخش حملونقل استفاده مؤثری نمیکند.
همزمان با برگزاری هشتمین کنگره بینالمللی GASNOVA ۲۰۲۶ در کلمبیا، رویدادی که بخش مهمی از مباحث آن به آینده سوختهای جایگزین، تابآوری انرژی، کاهش انتشار آلایندهها و نقش اتوگاز در نظام حملونقل اختصاص یافته است، بار دیگر این پرسش مطرح میشود که جایگاه LPG در سبد سوخت ایران کجاست؟
هرگاه بحث ناترازی بنزین در ایران مطرح میشود، تقریباً همه نگاهها به یک نقطه معطوف است؛ افزایش ظرفیت پالایش، مدیریت مصرف، واردات یا توسعه خودروهای برقی. کمتر دیده میشود که در کنار این گزینهها درباره یکی از در دسترسترین ظرفیتهای کشور نیز گفتوگو شود؛ ظرفیتی که نه نیازمند اکتشاف است، نه فناوری ناشناختهای دارد و نه تجربه جهانی آن محل تردید است.
نام این ظرفیت، گاز مایع (LPG) است.
سبد متنوع سوخت؛ تجربه کشورهای مختلف
در سالهای اخیر، مطالعه گزارشهای تخصصی صنعت انرژی، از گزارشهای بازار گرفته تا اسناد منتشرشده توسط نهادهای بینالمللی و انجمنهای تخصصی LPG، یک واقعیت را بارها یادآوری کرده است؛ کشورهایی که امروز در مدیریت مصرف سوخت موفقتر عمل میکنند، معمولاً به یک حامل انرژی وابسته نیستند.
آنها بنزین، گازوئیل، CNG، LPG، برق و در برخی کشورها هیدروژن را در کنار یکدیگر بهکار گرفتهاند و امنیت انرژی را از مسیر تنوع سبد سوخت دنبال کردهاند، نه از مسیر وابستگی به یک سوخت.
در ایران، با وجود برخورداری از ظرفیت قابلتوجه تولید LPG، این حامل انرژی هنوز جایگاهی متناسب با ظرفیتهای خود در بخش حملونقل پیدا نکرده است.
نتیجه این وضعیت فقط حذف یک سوخت از سبد انرژی نیست، بلکه از دست رفتن بخشی از انعطافپذیری نظام انرژی کشور است.
بازار جهانی اتوگاز در مسیر رشد
بازار جهانی نیز در مسیر دیگری حرکت میکند. گزارش Fortune Business Insights نشان میدهد بازار جهانی اتوگاز در سالهای پیش رو با رشد مستمر همراه خواهد بود.
این گزارش، دو عامل را بهعنوان محرک اصلی توسعه معرفی میکند؛ کاهش هزینه سوخت برای مصرفکننده و کاهش آلایندههای زیستمحیطی نسبت به بنزین و گازوئیل.
همچنین در بسیاری از کشورها، LPG بین ۳۰ تا ۶۰ درصد ارزانتر از بنزین عرضه میشود و همین اختلاف قیمت، یکی از مهمترین انگیزههای مصرفکنندگان برای انتخاب آن است.
از ایتالیا و ترکیه تا کرهجنوبی و عراق
این روند محدود به اروپا نیست. ترکیه، لهستان، ایتالیا، کرهجنوبی، استرالیا، مکزیک و در سالهای اخیر عراق، هر کدام با الگوی متفاوتی از LPG در حملونقل استفاده کردهاند.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد اتوگاز در بسیاری از بازارها بهعنوان یک سوخت جایگزین، سابقهای چنددههای دارد.
ایتالیا توسعه این سوخت را از سال ۱۹۷۹ آغاز کرد و امروز حدود ۲.۴ میلیون خودرو با LPG در این کشور تردد میکنند.
کرهجنوبی نیز از سال ۱۹۸۲ به سمت توسعه اتوگاز رفت و اکنون حدود ۲ میلیون خودرو، بهویژه در ناوگان عمومی و تاکسیها، از آن استفاده میکنند.
ترکیه از سال ۱۹۸۸ وارد این مسیر شد و با بیش از ۵ میلیون خودرو، به یکی از بزرگترین بازارهای اتوگاز اروپا تبدیل شده است.
در لهستان نیز که توسعه اتوگاز از سال ۱۹۹۱ آغاز شد، حدود ۳.۵ میلیون خودرو LPGسوز هستند و اتوگاز سهم اصلی مصرف LPG این کشور را به خود اختصاص داده است.
عراق نیز از حدود سال ۲۰۱۷ توسعه این سوخت را آغاز کرده و شمار خودروهای LPGسوز آن از ۳۰۰ هزار دستگاه فراتر رفته است.
توسعه جایگاهها و تبدیل خودروها؛ تجربهای قابل توجه
وجه مشترک این کشورها، منابع زیرزمینی آنها نیست، بلکه شیوه نگاه آنها به اقتصاد انرژی است.
ترکیه نمونه قابلتأملی است. این کشور بخش عمده LPG مورد نیاز خود را وارد میکند، اما با ایجاد زیرساخت، اصلاح نظام مالیاتی و توسعه جایگاههای عرضه، بازار قابلتوجهی برای اتوگاز شکل داده است.
لهستان نیز مسیر متفاوتی را طی کرده است. در سال ۲۰۲۵، حدود ۷۳ درصد مصرف LPG این کشور به بخش اتوگاز اختصاص داشت؛ رقمی که نشان میدهد LPG صرفاً یک سوخت جانبی نیست، بلکه بخشی از سیاست حملونقل و انرژی این کشور محسوب میشود.
عراق نیز که تا کمتر از یک دهه پیش زیرساخت قابلتوجهی در حوزه اتوگاز نداشت، امروز برنامه توسعه جایگاهها و تبدیل خودروها را دنبال میکند.
این تجربه نشان میدهد حتی کشورهایی که با محدودیتهای زیرساختی مواجه هستند نیز میتوانند با سیاستگذاری هدفمند، سهم LPG را در حملونقل افزایش دهند.
ایران؛ تولیدکننده LPG و غایب در حملونقل
در مقابل، ایران از مزیتی برخوردار است که بسیاری از این کشورها فاقد آن هستند؛ تولید داخلی LPG.
همین نکته، بحث را از یک نگاه صرفاً فنی به یک نگاه اقتصادی تبدیل میکند.
هر لیتر بنزینی که در داخل مصرف میشود، زنجیرهای از هزینهها را به همراه دارد؛ از سرمایهگذاری در پالایش و انتقال گرفته تا یارانه، توزیع و در برخی مقاطع، واردات.
کاهش بخشی از این مصرف، تنها به معنای صرفهجویی در سوخت نیست، بلکه میتواند به معنای کاهش فشار بر بودجه عمومی، افزایش انعطاف در مدیریت بازار انرژی و ایجاد امکان صادرات بیشتر فرآوردههای نفتی باشد.
ال پی جی قرار نیست جایگزین کامل بنزین شود
ال پی جی در این میان قرار نیست جایگزین کامل بنزین شود؛ همانگونه که خودروهای برقی نیز در آینده نزدیک جایگزین کامل موتورهای احتراق داخلی نخواهند شد.
تجربه جهانی نشان میدهد موفقترین کشورها، رقابت میان سوختها را به همافزایی میان سوختها تبدیل کردهاند.
از این منظر، LPG میتواند در کنار بنزین، گازوئیل، CNG، برق و سایر حاملهای انرژی، بخشی از یک سبد متنوع سوخت را تشکیل دهد.
ال پی جی و کاهش آلایندههای زیستمحیطی
از منظر محیطزیست نیز مزیتهای LPG قابلتوجه است.
مطالعات بازار اتوگاز نشان میدهد این سوخت در مقایسه با بنزین، انتشار دیاکسیدکربن را حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش میدهد و نسبت به گازوئیل، انتشار اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق نیز بهمراتب کمتر است.
همین ویژگی باعث شده است که بسیاری از شهرهای بزرگ، توسعه اتوگاز را بهعنوان بخشی از برنامه کاهش آلودگی هوا دنبال کنند.
پرسش اصلی برای ایران چیست؟
شاید مهمترین پرسش دیگر این نباشد که «آیا LPG سوخت مناسبی برای خودروهاست؟»
جهان سالهاست به این پرسش پاسخ داده است.
پرسش اصلی برای ایران، یک پرسش اقتصادی است:
اگر کشوری که تولیدکننده LPG است، بخشی از ناوگان حملونقل خود را با این سوخت مدیریت نکند، هزینه این تصمیم در تراز انرژی، بودجه عمومی، کیفیت هوا و فرصتهای صادراتی چگونه محاسبه میشود؟
پاسخ به این پرسش، نه در یک شعار و نه در یک تصمیم مقطعی، بلکه در بازنگری سیاست سبد سوخت کشور نهفته است؛ سیاستی که هرچه متنوعتر باشد، تابآوری بیشتری در برابر نوسانات بازار انرژی خواهد داشت و هزینه کمتری بر اقتصاد ملی تحمیل خواهد کرد.
جمعبندی
ایران در حالی از ظرفیت قابلتوجه تولید LPG برخوردار است که این حامل انرژی هنوز جایگاه متناسبی در بخش حملونقل کشور پیدا نکرده است. تجربه ترکیه، لهستان، ایتالیا، کرهجنوبی و حتی عراق نشان میدهد توسعه اتوگاز میتواند بخشی از سیاست تنوع سبد سوخت باشد؛ موضوعی که در شرایط ناترازی بنزین و افزایش هزینههای انرژی، میتواند بار دیگر در کانون توجه سیاستگذاران قرار گیرد.
مهرداد سالاریفر، کارشناس صنعت گاز مایع
نظرات کاربران (۰ نظر)