جنگ در منطقه خاورمیانه و حمله به ایران از سوی آمریکا و اسرائیل همزمان با انسداد تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین آبراه‌های جهان، موجی از اختلال را به صنعت پتروشیمی جهانی وارد کرده است. آنچه ابتدا به صورت خریدهای اضطراری و افزایش قیمت ظاهر شد، اکنون به نابودی تقاضا در صنایع پایین‌دستی تبدیل شده و تولیدکنندگان را با هزینه‌هایی مواجه کرده که قادر به انتقال آن به مشتریان نهایی نیستند. در این شرایط، فورس ماژور به پدیده‌ای فراگیر در آسیا و اروپا تبدیل شده و تولید در خود خاورمیانه به دلیل کمبود مواد اولیه و مسدود شدن مسیرهای صادراتی به شدت افت کرده است.

سرور کم (Server Chem)، یک شرکت توزیع‌کننده و تولیدکننده مواد شیمیایی مستقر در دبی، تصویر روشنی از ابعاد این بحران ارائه می‌دهد. این شرکت خانوادگی که از سال ۱۹۸۲ فعالیت خود را به عنوان تأمین‌کننده مواد شیمیایی کالایی آغاز کرد، در سال ۲۰۱۷ با ورود به حوزه تولید مواد تخصصی برای تصفیه آب و کاربردهای نفت و گاز، تنوع‌بخشی قابل توجهی به کسب‌وکار خود داد. یوگش دنی، مدیر این شرکت که از سال ۲۰۰۸ در منطقه حضور دارد، در گفتگو با پادکست ICIS به تشریح وضع عملیاتی و چالش‌های پیش‌رو این صنعت پرداخته است.

تأثیر مستقیم بر عملیات شرکت

از همان ساعات اولیه درگیری، انسداد تنگه هرمز ضربه اصلی را به تجارت منطقه وارد کرد. جبل‌علی، به عنوان دومین بندر بزرگ کانتینری جهان پس از روتردام و هاب کلیدی واردات و صادرات مجدد (re-export) دبی، عملاً از مدار خارج شده است. با توجه به وابستگی بالای امارات به واردات مواد خام و تولید محلی محدود، سرور کم به سرعت تحت فشار قرار گرفت. دنی تأکید می‌کند که ظرفیت عملیاتی شرکت از ۱۰۰ درصد به حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است. این افت ناشی از دو عامل اصلی است: دشواری شدید تأمین مواد اولیه و محدودیت‌های سنگین در صادرات محصولات نهایی.

وابستگی کامل منطقه به تنگه هرمز، ابعاد بحران را چندبرابر کرده است. این آبراه نه تنها مسیر اصلی نفت و گاز، بلکه کانال حیاتی برای مواد شیمیایی، دارویی، غذایی و سایر کالاهای اساسی به شمار می‌رود. هر هفته بسته ماندن تنگه، حدود یک ماه اختلال انباشته در زنجیره تأمین ایجاد می‌کند. با گذشت چندین هفته از آغاز جنگ، پیش‌بینی می‌شود حداقل هشت تا نه ماه زمان لازم باشد تا جریان تجاری به حالت عادی بازگردد. این تأخیرها هزینه‌های ذخیره‌سازی را به شدت افزایش داده و حتی تولیدکنندگان بزرگ سعودی را به کاهش عملیات و اعلام شرایط فورس ماژور وادار کرده است.

بیشتر در همین زمینه: نقشه راه توسعه پایدار و بهره‌وری منابع ملی با آمایش سرزمینی پتروشیمی

گزینه‌های جایگزین و محدودیت‌های لجستیکی

بنادر جایگزین مانند فجیره، سوهار و سایر بنادر در حال حاضر فعال هستند، اما ظرفیت آن‌ها برای مدیریت حجم عظیم کشتی‌ها طراحی نشده بود. در دریای سرخ نیز عملاً تنها بندر ینبع عملیاتی باقی مانده است. دنی معتقد است حتی پرداخت عوارض جدید برای عبور از تنگه هرمز در مقایسه با هزینه تعطیلی کامل کسب‌وکارها، گزینه‌ای کاملاً منطقی و قابل قبول برای فعالان بازار است. بسیاری از شرکت‌ها ترجیح می‌دهند این هزینه حاشیه‌ای را بپردازند تا جریان تجاری احیا شود.

فشار بر اقتصادهای محلی و مشتریان

تأثیر این اختلال بر اقتصاد امارات، به‌ویژه دبی، عمیق بوده است. اقتصاد دبی بر پایه تجارت، بانکداری، گردشگری و صادرات استوار است. توقف صادرات نفت یکی از دلایل خروج امارات از اوپک در اول ماه مه به شمار می‌رود و به این کشور انعطاف بیشتری برای مدیریت تولید از مسیرهای جایگزین داد. با وجود این، تورم رو به افزایش، رشد بیکاری و کاهش شدید فعالیت‌های تجاری فشار سنگینی بر بنگاه‌های کوچک و متوسط وارد کرده است. این بنگاه‌های کوچک و متوسط (SME) حدود ۴۰ درصد مشتریان سرور کم را تشکیل می‌دهند، در حالی که ۶۰ درصد فروش شرکت پیش از بحران به صادرات وابسته بود.

هزینه مواد پتروشیمی در بسیاری موارد بیش از صد درصد افزایش یافته است. مشتریان محلی با قراردادهای پشت به پشت (back-to-back) مواجه هستند و امکان انتقال هزینه‌های جدید به مشتریان نهایی وجود ندارد. نتیجه این وضعیت، کاهش چشمگیر خریدها، افزایش موارد فورس ماژور وعدم اطمینان کامل از تقاضای نهایی است. این چرخه رکودی، رشد اقتصادی منطقه را بیش از پیش تهدید می‌کند.

استراتژی‌های انطباق و مدیریت موجودی

سرور کم از تجربیات بحران زنجیره تأمین سال ۲۰۲۱ درس گرفته و سیستم مدیریت انبار توسط تأمین‌کنندهVMI (Vendor Managed Inventory) را پیاده‌سازی کرده بود. بر این اساس، موجودی شش‌ماهه برای محصولات نهایی نگهداری شد. این رویکرد هوشمندانه اجازه داد تولید مواد ضروری مانند مواد شیمیایی تصفیه آب (desalination) ادامه یابد و نیازهای حیاتی تأمین شود. تقاضا برای این محصولات در مراحل اولیه بحران حتی افزایش یافت، زیرا خریداران به دلیل ترس از کمبود، موجودی بیشتری ذخیره کردند. با این حال، دنی این رشد را موقتی و غیرپایدار ارزیابی می‌کند.

در بخش توزیع نیز قراردادهای حجمی با شرکای بزرگ مانند Dow Chemical پوشش مناسبی تا ماه ژوئن ایجاد کرده بود. اما جایگزینی این حجم‌ها پس از اتمام موجودی‌ها بسیار چالش‌برانگیز خواهد بود. کارخانه‌های منطقه‌ای که اکنون کند یا متوقف شده‌اند، حتی پس از بازگشایی، ماه‌ها زمان نیاز دارند تا به ظرفیت قبلی بازگردند. ارزیابی واقع‌بینانه دنی این است که سال ۲۰۲۶ برای صنعت خاورمیانه عملاً از دست رفته و بازگشت به ریتم عادی زمان‌بر خواهد بود.

افق آینده و ریسک‌های کلان

اگر درگیری ادامه پیدا کند، حجم معاملات به شدت کاهش خواهد یافت و هزینه‌های جایگزینی مواد از منابع دورتر (خاور دور و اروپا) به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. تورم مواد اولیه و هزینه‌های تولید بالا خواهد رفت و خطر— رکود اقتصادی همراه با تورم بالا (stagflation) — جدی است. اقتصادهایی که بر تجارت آزاد و جریان بدون وقفه کالا متکی هستند، در این سناریو آسیب‌پذیری بیشتری نشان می‌دهند.

این بحران از نظرعدم قطعیت با دوره‌های قبلی متفاوت است. در مقایسه با همه‌گیری کووید یا اختلالات ۲۰۲۱، این بار هیچ افق زمانی مشخصی وجود ندارد. دنی این دوره را بدترین شرایط برای خاورمیانه از سال ۱۹۷۹ تاکنون توصیف می‌کند. نگرانی اصلی، طولانی شدن درگیری و آسیب ماندگار به اعتماد بازار، سرمایه‌گذاری و پیش‌بینی‌پذیری است.

پیامدهای ساختاری برای صنعت

صنعت پتروشیمی در منطقه آسیای جنوب غربی که سال‌ها موتور رشد منطقه و تأمین‌کننده عمده بازارهای جهانی بوده، اکنون با محدودیت‌های لجستیکی، افزایش هزینه‌ها و کاهش تقاضای پایین‌دستی مواجه است. این وضع می‌تواند الگوهای تجاری بلندمدت را تغییر دهد. شرکت‌ها به سمت تنوع منابع تأمین، سرمایه‌گذاری بیشتر در انبارهای استراتژیک و توسعه مسیرهای لجستیکی جدید حرکت خواهند کرد. با این حال، هیچ‌کدام از این اقدامات جایگزین بازگشایی تنگه هرمز و ثبات ژئوپلیتیک نخواهد بود.

تأثیر بر زنجیره ارزش جهانی نیز قابل توجه است. مواد شیمیایی پایه که در تولید پلاستیک، کود، دارو و محصولات مصرفی کاربرد دارند، نمی‌توانند برای مدت طولانی در این سطح از اختلال باقی بمانند. نابودی تقاضای فعلی ممکن است در آینده به کمبود و جهش قیمت منجر شود. وقتی کارخانه‌ها فعال شوند، رقابت شدیدی بر سر مواد اولیه شکل خواهد گرفت.

برای توزیع‌کنندگان و تولیدکنندگان منطقه‌ای، تمرکز بر محصولات ضروری، مدیریت دقیق نقدینگی و موجودی، کلیدی‌ترین راهکارهای کوتاه‌مدت است. سرور کم با تکیه بر موجودی استراتژیک و قراردادهای بلندمدت توانسته بخش قابل توجهی از عملیات حیاتی را حفظ کند، اما حتی این شرکت نیز اذعان دارد که بدون حل ریشه‌ای مشکل، رشد پایدار ممکن نیست.

این بحران بار دیگر شکنندگی وابستگی جهانی به آبراه‌های حیاتی را برجسته کرده است. صنعت شیمیایی خاورمیانه نیازمند بازنگری جدی در مدل‌های عملیاتی و مدیریت ریسک است. سرعت خروج از رکود کنونی نه تنها به طول مدت جنگ، بلکه به اراده جمعی برای بازگرداندن جریان تجاری عادی بستگی دارد. تا آن زمان، فعالان بازار باید با انعطاف‌پذیری بالا و تمرکز بر کارایی، شرایط را مدیریت کنند.