بازارهای صادراتی پتروشیمی ایران عمدتاً متکی بر کشورهای همسایه و آسیای دور است. همان‌گونه که گزارش‌ها نشان می‌دهد، در سال‌های پس از تشدید تحریم‌ها بازار صادرات از اروپا به سمت کشورهای منطقه مانند ترکیه، آسیای میانه، جنوب شرق آسیا و آفریقا تغییر کرده است. ایران برنامه دارد صادرات غیرنفتی خود را تا حدود ۵۰ میلیارد دلار افزایش دهد که بخش عمده آن باید از طریق توسعه بازار محصولات پتروشیمی (به‌ویژه پایین‌دستی) محقق شود. بااین‌حال، تنوع کم در سبد صادرات (محصولات پایه فراوان) و نبود استراتژی مشخص توسعه بازارهای بلندمدت باعث شده همچنان امکان گسترش پایدار بازارها محدود باشد.

مزیت‌ها و ضعف‌های صنعت پتروشیمی ایران

مزیت‌ها: ایران به منابع عظیم نفت و گاز (دومین تولیدکننده نفت اوپک و دارنده ۱۰٪ ذخایر جهانی نفت) دسترسی دارد و خوراک ارزان در اختیار پتروشیمی‌ها قرار می‌دهد. ظرفیت تولید پتروشیمی کشور حدود ۸۴ میلیون تن است (برنامه رسیدن به ۱۴۰ میلیون تن تا ۱۴۰۵) و با بازار داخلی بزرگ و نیروی کار ماهر، پتانسیل بالایی برای رشد دارد. علاوه بر این، مناطق ویژه اقتصادی با مشوق‌های صادراتی و روابط خوب با کشورهای همسایه، زیرساختی مناسب برای توسعه صنعت فراهم کرده‌اند.

ضعف‌ها: مشکلات ناشی از تحریم، از جمله محدودیت در دسترسی به فناوری نوین و تأمین مالی خارجی، اصلی‌ترین نقطه‌ضعف است. از سوی دیگر، افزایش قیمت خوراک در داخل (به دلیل تعدیل یارانه‌ها) باعث شده هزینه تولید در ایران اکنون بالاتر از میانگین منطقه باشد. درعین‌حال، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری نامناسب (مانند کنترل قیمت دستوری و تفکیک غیرمنطقی زنجیره از پالایش) بهره‌وری صنعت را کاهش داده است. به طور خلاصه، مزیت‌های بنیادین (منابع خوراک و ظرفیت بالا) تحت‌تأثیر ضعف‌هایی مانند فناوری پایین‌تر و بی‌ثباتی سیاست‌ها قرار گرفته‌اند.

سطح فناوری صنایع پتروشیمی ایران

بیشتر در همین زمینه: کتب تخصصی تدوین‌شده توسط همکاران هلدینگ خلیج‌فارس رونمایی شد

سطح فناوری در صنایع پتروشیمی ایران عمدتاً مبتنی بر فناوری‌های وارداتی و انتقالی است. بسیاری از واحدها با تکنولوژی نسل قبل ساخته شده‌اند و تحقیق‌وتوسعه داخلی عقب است. در مقابل، رقبای منطقه‌ای از فناوری‌های نوین بهره می‌برند. برای مثال SABIC عربستان با فناوری‌های روز تولید خود را بهینه کرده و قادر به تولید ارزان‌تر است. فقدان سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های علمی و زنجیره‌ای (از ساختار پلیمرها تا کاربردهای پیشرفته) باعث شده ایران نتواند جایگاه قابل‌توجهی در محصولات پیچیده کسب کند. به‌عبارت‌دیگر، ضعف در توسعه نوآوری و فناوری و فقدان یکپارچگی در زنجیره ارزش، از مهم‌ترین چالش‌های این صنعت محسوب می‌شود.

اصلاحات موردنیاز برای توسعۀ پایدار زنجیرۀ ارزش

برای تحقق توسعه پایدار زنجیره ارزش پتروشیمی باید اصلاحات ساختاری قابل‌توجهی انجام داد. از جمله اقداماتی که مطرح است، شفاف‌سازی و متناسب‌سازی سیاست‌های قیمتی (تضمین ثبات تخفیفات خوراک و مشوق‌ها) و تسهیل دسترسی به تأمین مالی است. در این راستا، بهره‌گیری از مدل مشارکت عمومی – خصوصی Public–Private Partnership)یا (PPP و طراحی قراردادهای پیمانکاری EPC (Engineering, Procurement and Construction) با تعریف دقیق مسئولیت‌ها و تضمین عملکرد اهمیت ویژه دارد. این دو ابزار می‌توانند با جلب مشارکت سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، ریسک پروژه‌های پایین‌دستی را کاهش و تأمین مالی آن‌ها را تسهیل کنند. علاوه بر این، توسعه زیرساخت‌های حمایت از نوآوری در صنایع پایین‌دستی (مثلاً مراکز نوآوری فناوری با مشارکت بخش خصوصی) و ایجاد هم‌افزایی میان بخش نفت و پتروشیمی در سیاست‌گذاری، از ضروریات دیگر است. سیاست‌هایی مانند تسهیلات بانکی طولانی‌مدت، ابزارهای بازار سرمایه (صکوک و صندوق پروژه) و حمایت از استقرار فناوری‌های برتر در این صنایع باید در اولویت قرار گیرد.

جمع‌بندی و راهکارها

در مجموع، صنعت پتروشیمی ایران در زنجیره ارزش با چالش‌هایی مانند تمرکز بر محصولات پایه، مشکل دسترسی به فناوری و سرمایه و خلأ اجرایی در بخش پایین‌دستی مواجه است. چشم‌انداز رقابتی منطقه نیز ایران را وادار می‌کند فناوری و ساختار صادرات خود را ارتقا دهد. برای رفع این موانع نیاز به هم‌راستایی سیاست‌ها و استفاده مؤثر از ظرفیت‌های مالی و مدیریتی وجود دارد. در این میان مدل مشارکت عمومی – خصوصی (PPP) می‌تواند با جذب منابع بخش خصوصی، طرح‌های پایین‌دستی را بانک‌پذیر (bankable) کرده و ریسک اجرایی را تقسیم کند. همچنین قراردادهای EPC با طراحی دقیق و تضمین عملکرد به شکل قابل اتکایی، ضامن اجرای موفق پروژه‌ها و جذب فاینانس خارجی خواهند بود. به‌طورکلی، ترکیب راهکارهای نوآورانه مالی (پروژه‌های (PPP با بهبود محیط کسب‌وکار، رفع موانع قانونی و پایداری سیاست‌ها، کلید پیشرفت پایدار در تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی ایران است.