بازار جهانی کودهای شیمیایی و مواد اولیه مرتبط با تولید غذا وارد مرحله‌ای شده که در آن تحول‌های لجستیکی، افزایش هزینه‌های انرژی و فشارهای مقرراتی به‌طور هم‌زمان ساختار عرضه و قیمت‌گذاری را تحت تأثیر قرار داده‌اند. برخی محدودیت‌ها در مسیرهای کلیدی حمل‌ونقل و کاهش دسترسی به خوراک‌های حیاتی، نشانه‌هایی از شکل‌گیری یک دوره کمبود فیزیکی در بعضی از بازارها را تقویت کرده است.

این تحولات، اثرات خود را نه‌تنها در بخش کشاورزی، بلکه در صنایع شیمیایی و انرژی نیز به‌تدریج آشکار می‌کند.

در همین چارچوب، پادکست هفتگی حوزه بازارهای شیمیایی با عنوان Think Tank (ICIS Chemicals Podcast) منتشرشده در تاریخ ۱۲ مه ۲۰۲۶، به بررسی دقیق پیامدهای چالش زنجیره تأمین کودهای شیمیایی، به‌ویژه در منطقه خاورمیانه، و اثر آن بر بازار جهانی پرداخته است. در این برنامه، جمعی از تحلیلگران ارشد بازار جهانی شامل کارشناسان آمونیاک، گوگرد و فسفات، به همراه متخصص سیاست‌گذاری کربنی اتحادیه اروپا، تصویری چندلایه از وضعیت فعلی و سناریوهای پیش‌رو ارائه کرده‌اند.

ورود بازار کود به مرحله فشار ساختاری

بازار جهانی کودهای شیمیایی در ماه‌های اخیر از یک وضعیت نوسانی به مرحله‌ای وارد شده که در آن محدودیت عرضه، به‌تدریج ماهیت ساختاری پیدا می‌کند. برخلاف دوره‌های قبلی که افزایش قیمت‌ها عمدتاً ناشی از شوک‌های کوتاه‌مدت انرژی یا تقاضای فصلی بود، اکنون مجموعه‌ای از عوامل هم‌زمان در حال شکل‌دادن به یک فشار پایدار بر زنجیره تأمین هستند.

بیشتر در همین زمینه: گمانه‌زنی درباره گفت‌وگوی آمریکا و روسیه برای استفاده از نیروگاه هسته‌ای زاپروژیا در استخراج رمزارز

در مرکز این تحولات، نقش مسیرهای حیاتی حمل‌ونقل انرژی و مواد اولیه قرار دارد. بخش قابل توجهی از تجارت جهانی آمونیاک و مشتقات آن از مسیرهایی عبور می‌کند که در صورت‌عدم امکان ارسال، به‌سرعت به بازارهای آسیا، اروپا و آمریکای لاتین منتقل می‌شود. برآوردهای مطرح‌شده در بازار نشان می‌دهد که حدود یک‌چهارم تجارت جهانی آمونیاک به منطقه‌ای وابسته است که در ماه‌های اخیر با محدودیت‌های جدی مواجه بوده است. این وابستگی، ماهیت بازار را به‌شدت حساس و واکنش‌پذیر کرده است.

آمونیاک؛ ستون فقرات نامرئی زنجیره غذا و شیمی

آمونیاک در ظاهر یک ماده شیمیایی صنعتی است، اما در واقع نقطه آغاز بسیاری از زنجیره‌های تولیدی در بخش کشاورزی و صنایع پایین‌دستی محسوب می‌شود. از تولید اوره و نیترات‌ها گرفته تا ترکیبات فسفاته، همگی به این ماده وابسته هستند. حتی در صنایع شیمیایی پیشرفته‌تر نیز آمونیاک به‌عنوان خوراک تولید برخی مواد واسطه‌ای مانند آکریلونیتریل و کاپرولاکتام نقش دارد.

در شرایط فعلی، افزایش قیمت گاز طبیعی به‌عنوان خوراک اصلی تولید آمونیاک، همراه با اختلال در عرضه، باعث شده هزینه تولید در بسیاری از مناطق جهان افزایش یابد. این افزایش هزینه تنها محدود به یک منطقه خاص نیست، بلکه به‌صورت زنجیره‌ای در بازارهای مختلف از آمریکای شمالی تا آسیا منعکس شده است.

در بازار آمریکا، شاخص قیمت ماهانه آمونیاک در بندر تامپا طی ماه‌های اخیر رشد قابل توجهی را تجربه کرده و در مجموع طی یک دوره کوتاه، افزایشی بیش از ۲۰۰ دلار در هر تن را ثبت کرده است. با این حال، این سطح هنوز به رکوردهای تاریخی دوره‌های بحران انرژی قبلی نرسیده، اما جهت‌گیری بازار نشان‌دهنده تداوم فشار صعودی است.

در آسیا نیز کشورهایی مانند هند، کره جنوبی و تایوان با محدودیت عرضه مواجه شده‌اند. در مورد هند، وابستگی به واردات آمونیاک برای تولید کودهای فسفاته، دولت این کشور را ناچار به ورود مستقیم در بازار خرید کوتاه‌مدت کرده است. این مداخله‌ها معمولاً در بازارهایی رخ می‌دهد که امنیت غذایی در آن‌ها به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

فشار دوگانه بر کشورهای واردکننده

در شرایط فعلی، کشورهای واردکننده با دو فشار هم‌زمان مواجه‌اند: کاهش دسترسی به مواد اولیه و افزایش قیمت جهانی. این ترکیب باعث شده برخی دولت‌ها برای جلوگیری از اختلال در تولید کشاورزی، به سیاست‌های حمایتی و یارانه‌ای گسترده‌تر روی آورند.

با این حال، این حمایت‌ها نیز در برابر شوک‌های عرضه محدودیت دارند. زمانی که خوراک اصلی تولید کود مانند آمونیاک یا گوگرد با کمبود مواجه می‌شود، حتی سیاست‌های حمایتی نیز تنها می‌توانند بخشی از فشار را جذب کنند، نه اینکه آن را حذف کنند.

در هند، این مسئله به‌ویژه در تولید کودهای فسفاته و ترکیبات نیتروژنی خود را نشان داده است. هم‌زمانی کمبود گوگرد و آمونیاک، تولید داخلی را تحت فشار قرار داده و وابستگی به واردات را افزایش داده است.

گوگرد؛ حلقه پنهان اما حیاتی زنجیره کود

در کنار آمونیاک، گوگرد یکی از عناصر کلیدی در تولید اسید سولفوریک و به‌تبع آن کودهای فسفاته است. بخش عمده گوگرد جهانی از فرآیندهای پالایش نفت و گاز به‌دست می‌آید و همین موضوع آن را به‌شدت به بازار انرژی وابسته می‌کند.

حدود نیمی از تجارت دریایی گوگرد از منطقه‌ای تأمین می‌شود که در ماه‌های اخیر با محدودیت‌های جدی در صادرات مواجه بوده است. نتیجه این اختلال، افزایش شدید قیمت در بازارهای واردکننده بوده است؛ به‌گونه‌ای که در برخی مناطق، قیمت گوگرد چند برابر شده و این افزایش به‌طور مستقیم بر هزینه تولید کودهای فسفاته اثر گذاشته است.

در برخی کشورها، حتی تولیدکنندگان باتری و صنایع شیمیایی پایین‌دستی نیز به دلیل افزایش هزینه گوگرد، بخشی از فعالیت خود را کاهش داده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که اثرات این بازار فراتر از بخش کشاورزی است و به صنایع انرژی و مواد پیشرفته نیز سرایت کرده است.

فسفات‌ها و شکل‌گیری بازار دولایه جهانی

در بخش فسفات‌ها، روند مهم‌تری در حال شکل‌گیری است: ایجاد یک بازار دولایه. در این ساختار، کشورها و شرکت‌هایی که توان مالی بالاتری دارند، قادر به جذب افزایش قیمت‌ها هستند، در حالی که سایر بازیگران به‌تدریج از بازار خارج یا سهم کمتری از عرضه را دریافت می‌کنند.

این روند به‌طور مستقیم پیامدهای امنیت غذایی دارد. زیرا کاهش مصرف کود در برخی مناطق، به معنای کاهش بهره‌وری کشاورزی در فصل‌های بعدی خواهد بود. اثر این کاهش، معمولاً با یک تأخیر زمانی در بازار غذا ظاهر می‌شود و همین موضوع باعث می‌شود فشار واقعی با فاصله زمانی نسبت به شوک اولیه قیمت‌ها بروز کند.

در اروپا، اگرچه توان جذب هزینه‌ها نسبتاً بالاتر است، اما افزایش هزینه‌ها همچنان بر قیمت نهایی محصولات غذایی اثرگذار خواهد بود. در کشورهای آسیب‌پذیرتر، این فشار می‌تواند به کاهش تنوع غذایی و افزایش وابستگی وارداتی منجر شود.

نقش سیاست‌های کربنی در تشدید هزینه‌ها

در کنار عوامل بازار، سیاست‌های زیست‌محیطی نیز در حال تغییر ساختار هزینه‌ها هستند. یکی از مهم‌ترین این سیاست‌ها، سازوکار تنظیم مرزی کربن اتحادیه اروپا است که با هدف قیمت‌گذاری بر انتشار کربن در کالاهای وارداتی طراحی شده است.

این سیاست، اگرچه در چارچوب اهداف کاهش انتشار کربن تعریف شده، اما در عمل موجب افزایش هزینه واردات برخی محصولات از جمله کودهای شیمیایی شده است. برای تولیدکنندگان اروپایی نیز، هزینه بالای انرژی به‌ویژه گاز طبیعی، فشار مضاعفی ایجاد کرده است.

نتیجه این دوگانه، شکل‌گیری یک محیط پیچیده قیمتی است که در آن هم تولید داخلی و هم واردات با هزینه‌های بالا مواجه هستند.

سناریوی بازگشت تعادل؛ زمان‌بر و تدریجی

بر اساس جمع‌بندی تحلیلگران بازار، حتی در صورت پایان سریع اختلالات ژئوپلیتیکی، بازگشت بازار به وضعیت عادی فرآیندی زمان‌بر خواهد بود. برآوردها نشان می‌دهد که بازگشت کامل ظرفیت‌ها حداقل به یک دوره میان‌مدت نیاز دارد و در برخی بخش‌ها، اثرات تا سال‌های بعد نیز باقی خواهد ماند.

در این میان، تغییرات سمت عرضه انرژی، به‌ویژه ظرفیت‌های جدید گاز طبیعی مایع، می‌تواند در میان‌مدت فشار هزینه‌ای را تعدیل کند. با این حال، این اثر نیز فوری نخواهد بود و به‌تدریج در ساختار قیمت‌ها منعکس می‌شود.

بازتعریف ریسک در زنجیره غذا و شیمی

آنچه در حال شکل‌گیری است، صرفاً یک نوسان دوره‌ای در بازار کود نیست، بلکه بازتعریف ریسک در زنجیره‌های جهانی غذا و مواد شیمیایی است. ترکیب اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل، افزایش هزینه انرژی، محدودیت عرضه مواد اولیه و سیاست‌های جدید کربنی، یک محیط پیچیده و چندلایه ایجاد کرده که مدیریت آن برای دولت‌ها و شرکت‌ها دشوارتر از گذشته شده است.

در چنین شرایطی، بازار جهانی کود به یکی از حساس‌ترین نقاط اتصال بین امنیت غذایی، انرژی و سیاست‌های صنعتی تبدیل شده است؛ نقطه‌ای که هر تغییر کوچک در آن می‌تواند اثرات گسترده‌ای در سطح جهانی ایجاد کند.