بحران هرمز، محرک موج جدید توسعه خطوط لوله انرژی در خاورمیانه

عربستان سعودی در جریان بحران توانست با استفاده از خط لوله شرق – غرب (East-West Pipeline) بخشی از صادرات نفت خود را از خلیج فارس به دریای سرخ منتقل کند. این خط لوله که ظرفیت بالقوه آن حدود ۷ میلیون بشکه در روز اعلام شده، از ابتدا با هدف کاهش ریسک بسته شدن هرمز طراحی شده بود. محدودیت اصلی عربستان در این مسیر، ظرفیت پایانه بارگیری بندر ینبع در دریای سرخ بود.

امارات متحده عربی نیز که دارای خط لوله انتقال نفت به بندر فجیره در خارج از محدوده اصلی تنگه هرمز است، برنامه افزایش ظرفیت این مسیر را دنبال می‌کند. ظرفیت این خط قرار است از حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز به حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یابد.

عراق نیز پس از تجربه آسیب‌پذیری شدید صادرات نفت خود، توسعه مسیرهای جایگزین را در دستور کار قرار داده است. بیش از ۹۰ درصد صادرات نفت عراق به‌طور سنتی از مسیر خلیج فارس انجام می‌شود. بغداد در حال افزایش ظرفیت خط لوله کرکوک – جیهان (Kirkuk-Ceyhan Pipeline) از حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز به حدود ۷۷۰ هزار بشکه در روز است و همچنین بررسی مسیرهای جدید به سمت بنادر مدیترانه‌ای از طریق سوریه و اردن را دنبال می‌کند.

در سطح منطقه‌ای، طرح‌هایی مانند ابتکار چهار دریا (Four Seas Initiative) با هدف اتصال میادین انرژی خاورمیانه به بنادر مدیترانه، تبدیل ترکیه و سوریه به مسیرهای ترانزیتی انرژی و ایجاد کریدورهای جدید صادراتی مطرح شده‌اند. این طرح‌ها می‌توانند ساختار جغرافیایی انتقال انرژی منطقه را تغییر دهند.

کشورهایی مانند کویت و قطر که فاقد زیرساخت گسترده جایگزین برای عبور از هرمز هستند، همچنان وابستگی بیشتری به امنیت این مسیر دریایی خواهند داشت.

بیشتر در همین زمینه: معرفی کتاب «شانکی» آریاساسول با حضور نمایندگان مجلس

تحلیل فنی

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین نقاط گلوگاهی انرژی جهان است؛ زیرا حجم قابل توجهی از صادرات نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از این مسیر عبور می‌کند. بحران اخیر نشان داد که حتی تولیدکنندگان بزرگ نفتی، بدون مسیرهای جایگزین انتقال، در برابر اختلالات ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیر هستند.

از منظر مهندسی زیرساخت، خطوط لوله جایگزین سه مزیت اصلی دارند:

۱. کاهش ریسک حمل‌ونقل دریایی

با انتقال بخشی از صادرات به بنادر خارج از محدوده هرمز، وابستگی به عبور نفتکش‌ها از یک مسیر محدود کاهش می‌یابد.

۱. افزایش انعطاف‌پذیری عملیاتی

شبکه‌های چندمسیره اجازه می‌دهند در زمان بحران، جریان صادرات به مسیرهای دیگر منتقل شود.

۱. افزایش ارزش راهبردی پایانه‌ها

بنادری مانند ینبع، فجیره و جیهان می‌توانند نقش هاب‌های منطقه‌ای صادرات انرژی را تقویت کنند.

با این حال، توسعه خطوط لوله محدودیت‌هایی نیز دارد. هزینه سرمایه‌گذاری بسیار بالا، نیاز به امنیت دائمی مسیر، مسائل سیاسی بین کشورهای عبوری و محدودیت ظرفیت پایانه‌های صادراتی از چالش‌های اصلی هستند.

تحلیل استراتژیک

بحران هرمز باعث تغییر نگاه کشورهای انرژی‌محور از مدل «حداکثرسازی ظرفیت تولید» به مدل «تاب‌آوری زنجیره تأمین انرژی» شده است.

در گذشته، تمرکز اصلی بر افزایش تولید، بازار فروش و ظرفیت پالایش بود؛ اما اکنون امنیت مسیر انتقال به یک مؤلفه مستقل در سیاست انرژی تبدیل شده است.

سه روند استراتژیک قابل مشاهده است:

۱. شکل‌گیری شبکه‌های انرژی چندمسیره

کشورها تلاش می‌کنند صادرات خود را از یک مسیر واحد خارج کنند و ترکیبی از خطوط لوله، بنادر جایگزین و مسیرهای زمینی ایجاد کنند.

۱. افزایش نقش ترکیه به‌عنوان هاب انرژی

ترکیه با موقعیت جغرافیایی میان خاورمیانه، دریای خزر و اروپا تلاش دارد نقش خود را به‌عنوان مرکز انتقال نفت و گاز افزایش دهد.

۱. تغییر معماری انرژی منطقه

در صورت اجرای پروژه‌های جدید، مسیرهای سنتی صادرات انرژی که عمدتاً به خلیج فارس وابسته بودند، می‌توانند به شبکه‌ای گسترده‌تر با اتصال به دریای سرخ، مدیترانه و اروپا تبدیل شوند.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

پیام اصلی این تحول برای بازار انرژی جهانی این است که امنیت انرژی دیگر فقط به میزان ذخایر یا ظرفیت تولید وابسته نیست؛ بلکه به قابلیت انتقال پایدار انرژی در شرایط بحران بستگی دارد.

کشورهای صادرکننده نفت و گاز در حال حرکت به سمت مدل «زیرساخت مقاوم» (Resilient Infrastructure) هستند؛ یعنی شبکه‌ای که حتی در شرایط تنش سیاسی یا نظامی بتواند جریان صادرات را حفظ کند.

در بلندمدت، سرمایه‌گذاری در خطوط لوله جایگزین می‌تواند:

* قدرت چانه‌زنی صادرکنندگان را افزایش دهد؛
* هزینه ریسک ژئوپلیتیکی انرژی را کاهش دهد؛
* مسیرهای جدید همکاری اقتصادی منطقه‌ای ایجاد کند؛
* و جایگاه برخی کشورها را از تولیدکننده صرف به هاب انرژی ارتقا دهد.

تحلیل سیاسی

بحران هرمز بار دیگر نشان داد که انرژی در خاورمیانه تنها یک موضوع اقتصادی نیست، بلکه بخشی از معادلات امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه است.

ایجاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی می‌تواند وابستگی کشورها به نقاط حساس دریایی را کاهش دهد، اما هم‌زمان باعث رقابت جدید بر سر کنترل کریدورهای انرژی، بنادر، خطوط لوله و مسیرهای ترانزیتی خواهد شد.

در این چارچوب، پروژه‌های انرژی آینده صرفاً پروژه‌های اقتصادی نخواهند بود؛ بلکه ابزارهایی برای ایجاد نفوذ منطقه‌ای، تقویت روابط بین‌المللی و افزایش امنیت انرژی خواهند بود.

همچنین بخوانید:افت قیمت نفت پس از پایان مذاکرات آمریکا و ایران در سوئیس