تاجیکستان و قرقیزستان، که به‌شدت به واردات سوخت از روسیه وابسته‌اند، بیشترین آسیب را دیده‌اند. در تاجیکستان قیمت هر لیتر بنزین معمولی تا ۱٫۳۰ دلار افزایش یافته و در قرقیزستان نیز افزایش قیمت و کمبود موقت مشاهده می‌شود.

از سوی دیگر، ازبکستان با واردات از قزاقستان و ترکمنستان تلاش دارد وابستگی خود به روسیه را کاهش دهد. قزاقستان که از نظر انرژی تا حد زیادی خودکفاست، برای جلوگیری از قاچاق سوخت، صادرات فرآورده‌های نفتی را تا نوامبر ممنوع کرده است.

ترکمنستان اما با وجود کنترل شدید دولتی و یارانه‌های انرژی، از بحران کنونی آسیب ندیده و حتی صادرات خود به ازبکستان و افغانستان را افزایش داده است.

تحلیل فنی (Technical Analysis)

۱. ریشه فنی بحران: حملات پهپادی و موشکی اوکراین به زیرساخت‌های پالایشی روسیه، ظرفیت پالایش این کشور را کاهش داده و موجب کمبود فرآورده‌های سبک مانند بنزین و دیزل در بازار داخلی روسیه شده است.

۲. اختلال در زنجیره تأمین منطقه‌ای: کشورهای آسیای مرکزی فاقد ظرفیت پالایش قابل‌توجه بوده و عمدتاً واردکننده محصولات پالایشی روسیه هستند. بنابراین هرگونه اختلال در پالایش روسیه به‌طور مستقیم به کمبود در این کشورها منجر می‌شود.

بیشتر در همین زمینه: «گوهران» ۸۶ میلیارد تومان سود از معاملات آبان ماه ثبت کرد

۳. پتانسیل صادراتی جدید: قزاقستان و ترکمنستان از لحاظ زیرساختی آماده‌اند تا بخشی از خلأ ناشی از کاهش صادرات روسیه را پر کنند، اما محدودیت خطوط لوله و ناوگان حمل‌ونقل زمینی مانع رشد سریع صادرات آن‌هاست.

تحلیل استراتژیک (Strategic Analysis)

۱. وابستگی ساختاری منطقه به روسیه: بحران فعلی نشان داد که وابستگی انرژی کشورهای آسیای مرکزی به روسیه، تهدیدی استراتژیک است. این کشورها احتمالاً در سال‌های آینده به‌سوی تنوع‌بخشی منابع انرژی خود از جمله ایران، چین و خلیج فارس خواهند رفت.

۲. فرصت برای نفوذ منطقه‌ای چین و ایران:

• چین می‌تواند با توسعه مسیرهای سوخت و گاز از ترکمنستان و قزاقستان به شرق، موقعیت خود را در منطقه تقویت کند.

• ایران نیز در صورت رفع محدودیت‌های سیاسی و فنی می‌تواند به تأمین‌کننده مکمل برای تاجیکستان و ازبکستان بدل شود.

۳. افزایش ارزش ژئواقتصادی ترکمنستان: ترکمنستان با حفظ ثبات در بازار داخلی و افزایش صادرات، به بازیگر محوری جدید در انرژی آسیای مرکزی تبدیل می‌شود.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

• برای دولت‌ها: تنوع‌بخشی به منابع سوخت، سرمایه‌گذاری در پالایشگاه‌های کوچک منطقه‌ای، و ایجاد ذخایر استراتژیک باید در اولویت قرار گیرد.

• برای شرکت‌های انرژی: فرصت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل فرآورده (خطوط لوله، تانکرهای ریلی و زمینی) و پروژه‌های پالایشی در کشورهای واردکننده وجود دارد.

• برای بازار جهانی: محدودیت صادرات روسیه در کوتاه‌مدت فشار مضاعفی بر قیمت فرآورده‌ها در بازار آسیا ایجاد خواهد کرد و ممکن است موجب بازآرایی مسیرهای تجاری بین آسیای مرکزی، خاورمیانه و چین شود.

جمع‌بندی

کمبود سوخت در روسیه، تنها یک چالش داخلی نیست، بلکه به بحرانی منطقه‌ای تبدیل شده است که توازن انرژی در آسیای مرکزی را تغییر می‌دهد.

در این میان، ترکمنستان و قزاقستان برندگان موقت، و تاجیکستان و قرقیزستان بازندگان اصلی این بحران‌اند.

اگر این وضعیت تا زمستان ادامه یابد، رقابت برای دسترسی به سوخت جایگزین می‌تواند به درگیری‌های اقتصادی یا حتی تنش‌های سیاسی منطقه‌ای منجر شود.