به‌جای هدایت بازسازی اوکراین به سمت گذار انرژی، این طرح ساختارهایی را ترویج می‌دهد که کشور را به استخراج و صادرات هیدروکربن‌ها و سایر مواد خام وابسته می‌سازد و دسترسی ترجیحی مؤسسات آمریکایی به امتیازهای معدنی و درآمدهای آتی را فراهم می‌کند. نتیجه‌ی بالقوه این مسیر، وابستگی بلندمدت اوکراین به بازارهای انرژی فسیلی و محدود شدن نقش و نفوذ اروپاست. نویسنده پیشنهاد می‌دهد که اروپا باید فوراً جایگزینی مبتنی بر انرژی‌های تجدیدپذیر، هیدروژن سبز و زنجیره ارزش پردازش مواد استراتژیک ارائه کند تا از ناتوان شدن ژئوپلیتیکی و از دست رفتن فرصت‌های صنعتی جلوگیری کند.

تحلیل فنی

۱. مسیر سرمایه‌گذاری و ساختار درآمدی: تمرکز طرح بر توسعه میادین نفت و گاز و استفاده از درآمدهای استخراج‌شده برای بازسازی، اوکراین را در معرض نوسان قیمت‌های جهانی و ریسک داراییِ «منجمد» (stranded assets) قرار می‌دهد. فنی‌ترین نکته این است که سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فسیلی نیازمند زمان طولانی و سرمایه‌گذاری‌های سنگین است در حالی که بازگشت سرمایه در افق بین‌المللی به سمت کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی میل دارد.

۲. استخراج مواد استراتژیک: توسعه لیتیم، گرافیت، تیتانیوم و عناصر نادرزمین نیازمند زنجیره‌ای از اکتشاف، استخراج، فرآوری و تولید قطعات است. اگر این زنجیره به صورت خام‌فروشی پیاده شود، ارزش افزوده بالا نصیب پردازش‌کنندگان خارجی خواهد شد و اوکراین از بخش‌های ارزش‌آفرین صنعتی محروم می‌ماند.

۳. ریسک‌های زیرساختی و امنیتی: سرمایه‌گذاری سنگین در میدان‌های هیدروکربنی و خطوط انتقال می‌تواند اهداف حساس‌تری را در برابر تهدیدات نظامی و سایبری ایجاد کند؛ علاوه بر این، تأمین تکنولوژی‌های پیشرفته اکتشافی و فرآوری اغلب مشروط به روابط سیاسی و فناوری‌کنترل است.

۴. فرصت‌های تجدیدپذیر و هیدروژن: از نظر فنی، اوکراین پتانسیل بالایی برای تولید برق تجدیدپذیر (باد و خورشیدی) و هیدروژن سبز دارد که با اتصال به بازارهای اروپایی می‌تواند درآمد پایدارتر و کمتر نوسانی ایجاد کند و نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین استخراجی را کاهش دهد.

بیشتر در همین زمینه: علي جابري عضو هیئت مدیره پتروشیمی اروند شد

تحلیل استراتژیک

۱. جایگاه ژئواقتصادی: طرحِ مورد نظر، دسترسی آمریکا به منابع و مواد استراتژیک اوکراین را تسهیل می‌کند و نفوذ راهبردی واشینگتن را در زنجیره‌های عرضه جهانی انرژی و مواد خام تقویت می‌نماید. این روند می‌تواند موقعیت ژئوپلیتیک اروپا را تضعیف کند و نقش اتحادیه اروپا را به جای «معمار بازسازی» به «حامی مالی نیمه‌جان» تبدیل کند.

۲. وابستگی و واگذاری حاکمیت اقتصادی: پذیرش شرایطی که منافع بلندمدت تولیدی-صنعتی اوکراین را به کنسرسیوم‌های خارجی پیوند می‌زند، شناختنِ «معامله فوری برای تضمین امنیت» است که در بلندمدت می‌تواند به از دست رفتن اختیار در تصمیم‌گیری‌های کلان منتهی شود.

۳. رقابت قدرت‌های بزرگ: این چارچوب می‌تواند عرصه رقابت میان آمریکا، اروپا و چین را پیچیده‌تر کند؛ اگر آمریکا و شرکت‌هایش دسترسی ترجیحی بیابند، چین و سایر بازیگران نیز ممکن است راه‌حل‌های موازی یا معارض را دنبال کنند که ثبات منطقه‌ای و بازارها را به مخاطره اندازد.

۴. فرصت راهبردی اروپا: اگر اتحادیه اروپا بتواند بسته‌ای جایگزین ارائه دهد — شامل سرمایه‌گذاری در تولید برق تجدیدپذیر، خطوط صادرات هیدروژن، و زنجیره‌های پالایش و فرآوری مواد استراتژیک در خاک اروپا و اوکراین — این امر می‌تواند نفوذ اروپا را بازیابی و هم‌افزایی صنعتی-امنیتی ایجاد کند.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

۱. خط‌مشی‌گذاری فوری: برای تصمیم‌گیران اروپایی و اوکراینی لازم است فوراً یک بسته راهبری تدوین شود که سرمایه‌گذاری‌ها را به سمت پروژه‌های انرژی پاک، تولید هیدروژن و پردازش داخلی مواد استراتژیک هدایت کند. این بسته باید شامل ضمانت‌های مالی، مشوق‌های فنی و سازوکارهای نظارتی شفاف باشد.

۲. معماری قراردادها: هر قرارداد بازسازی یا توسعه منابع باید بندهای حفاظت از حاکمیت، شرط‌های انتقال فناوری، درصد ارزش افزوده داخل کشور، و مکانیزم‌های شفافیت درآمدی را داشته باشد. جلوگیری از اعطای امتیازهای انحصاری و بلندمدت به یک طرف خارجی حیاتی است.

۳. سرمایه‌گذاری چندجانبه: ایجاد صندوق‌های مشترک اروپایی-اوکراینی برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های سبز و زیرساخت‌های پردازش مواد می‌تواند وابستگی به بودجه‌های مشروط یک‌جانبه را کاهش دهد و امکان نظارت جمعی را فراهم کند.

۴. تقویت ظرفیت نهادی: اوکراین باید در کوتاه‌مدت ظرفیت‌های حکمرانی منابع، مدیریت قراردادهای معدنی و استانداردهای زیست‌محیطی و کاری را تقویت کند تا از استثمار نهادی جلوگیری گردد.

تحلیل سیاسی

۱. منطق سیاسی لابی و فشار: طرحِ پیشنهادی ممکن است به‌صورت سیاسی تحت عنوان «آسان‌سازی بازسازی و تضمین منابع مالی» تبلیغ شود؛ اما در عمل حاوی بندهایی است که منافع شرکای آمریکایی را تقویت می‌کند. بازی سیاسیِ فشار برای انتخاب بین امنیت آنی و حاکمیت بلندمدت، می‌تواند باعث تصمیمات شتاب‌زده و نامتعادل شود.

۲. پیامد برای اتحادیه اروپا: پذیرش نقش فرعی توسط اروپا در بازسازی اوکراین می‌تواند پیامدهای سیاسی درونی (کاهش اعتبار سیاسی بروکسل) و بین‌المللی (کاهش توان رقابت با ایالات متحده در حوزه انرژی و زنجیره تامین) داشته باشد.

۳. موازنه شرکای بین‌المللی: اوکراین در وضعیت آسیب‌پذیر، ممکن است تحت فشار سیاسی و اقتصادی قرار گیرد تا امتیازات استراتژیک واگذار کند؛ حفظ استقلال سیاسی-اقتصادی در چنین شرایطی نیازمند بازیگری جمعی و هم‌راستا از سوی کشورهای اروپایی و نهادهای بین‌المللی است.

۴. هشدار برای حاکمیت ملی: تبدیل کمک‌های نظامی و مالی به اهرم دسترسی به منابع، الگوی خطرناکی ایجاد می‌کند که می‌تواند برای کشورهایی با حاکمیت ضعیف در آینده پیش‌رو مورد الگوبرداری قرار گیرد.

جمع‌بندی / توصیه‌های کلیدی اجراپذیر

اروپا باید فوراً یک پیشنهاد عملی و رقابتی در موضوع انرژی و مواد استراتژیک برای اوکراین آماده کند که بر تولید انرژی پاک، هیدروژن و زنجیره‌های پردازشی متمرکز باشد.
هرگونه قرارداد بازسازی باید شروطی برای انتقال فناوری، سهم ارزش افزوده داخل کشور و شفافیت درآمدی داشته باشد تا از واگذاری کنترل راهبردی جلوگیری شود.
ایجاد سازوکارهای چندجانبه مالی-فنی میان اوکراین و اتحادیه اروپا و تقویت ظرفیت نهادی اوکراین، از واگرایی و تضعیف حاکمیت جلوگیری می‌کند.

از نظر کلان، انتخاب مسیر انرژی اوکراین هم سرنوشت سیاسی و هم امنیت اقتصادی اروپا را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ بنابراین این موضوع را باید در سطح بالای راهبردی و نه صرفاً در قالب پروژه‌های منفرد پیگیری کرد.

در ادامه بخوانید؛آشوب در طرح صلح اوکراینِ ترامپ