میزان کل تولید گاز در سال ۱۴۰۴

طبق آمار رسمی وزارت نفت و شرکت ملی گاز، ۷۰۰ تا ۸۶۰ میلیون مترمکعب در روز بسته به فصل بوده که سهم اصلی تولید بیش از (۷۰٪) تولید از میدان گازی پارس جنوبی بوده است.

البته تولید از میدان پارس جنوبی در برخی گزارش‌ها به رکوردهایی (مثلاً تا حدود ۷۱۲ میلیون مترمکعب در روز) اشاره شده است.

پارس جنوبی منبع بسیار بزرگی است و تغییرات آن اثر چشمگیر روی تراز تولید کل دارد. چالش جدی، این است که افت طبیعی فشار مخزن پارس جنوبی از سال‌های اخیر آغاز شده و اگر کمپرسورهای تقویت فشار به موقع نصب نشوند، سالانه حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب افت تولید خواهیم داشت.

مصرف گاز در بازه ۱۰ تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که میانگین روزانه مصرف گاز نیروگاه‌ها از ۲۸۱ میلیون مترمکعب فراتر رفته و در ۱۲ خرداد با مصرف ۲۸۷ میلیون مترمکعب به بالاترین میزان رسیده است.

همچنین در سال ۱۴۰۴، مصرف روزانه (نمونه‌های آماری در سال ۱۴۰۴ مقادیر به‌صورت میانگین روزانه، در روزهای گزارش‌شده بشرح زیر بوده است:

بیشتر در همین زمینه: صلاحیت حسین حسین زاده و کیوان ایلکا برای هیئت مدیره «فارس» احراز شد

۱) به نقل از وزارت نفت، مجموع مصرف گاز طبیعی کشور از دهم تا شانزدهم خرداد ۱۴۰۴ در سه بخش اصلی نیروگاه‌ها، صنایع عمده و مشترکان خانگی، تجاری و صنایع جزء حدود ۴ میلیارد و ۴۰۳ میلیون مترمکعب ثبت شده است؛ بیش از یک میلیارد و ۹۶۸ میلیون مترمکعب گاز در نیروگاه‌ها، حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب در صنایع عمده و حدود یک میلیارد و ۲۴۷ میلیون مترمکعب در بخش خانگی، تجاری و صنایع جز مصرف شده است.

۲) همچنین به نقل از وزارت نفت، در دهم خرداد ماه، نیروگاه‌ها ۲۸۴ میلیون و ۵۱۰ هزار مترمکعب گاز مصرف کرده اند. مقدار مصرف در بخش صنایع عمده ۱۶۴ میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب و در بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک ۱۷۸ میلیون و ۷۴۰ هزار مترمکعب بوده است. درمجموع مصرف گاز این سه بخش در این روز به ۶۲۷ میلیون و ۴۵۰ هزار مترمکعب رسید.

۳)ً بخش خانگی، تجاری و صنایع جز، در مواقعی حدود ۱۶۰–۲۴۰ میلیون مترمکعب در روز؛ در برخی گزارش‌ها برای یک بازه‌ی هفته‌ای سهم این بخش حدود ۱.۱ میلیارد مترمکعب در هفته گزارش شده است، یعنی بعضی روزهای هفته، بطور میانگین معادل تقریبی ۱۵۰–۱۶۰ م‌م‌م مصرف شده است.

ایران یکی از بالاترین نرخ‌های مصرف سرانه گاز خانگی در جهان را دارد. سهم از مصرف کل گاز در زمستان تا ۴۰–۴۵٪ مصرف روزانه کشور است که صرف گرمایش منازل و اصناف می‌شود. مشکل اصلی، در شدت انرژی بالا و بازده پایین تجهیزات گرمایشی (بخاری، آبگرمکن و شوفاژها)؛ استاندارد عایق‌کاری پایین ساختمان‌ها است.

در گزارش‌های ثبت شده، صنایع عمده (فولاد، سیمان، پتروشیمی و…): حدود ۱۶۸–۱۷۵ میلیون مترمکعب در روز مصرف گاز داشته و به صنعت پتروشیمی به‌طور خاص در برخی روزها تحویل گاز، حدود ۱.۵ میلیارد مترمکعب در یک دوره‌ی ۱۸ روزه صورت گرفته که افزایش چند درصدی نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد، بعبارت دیگر پتروشیمی‌ها صدها میلیون مترمکعب در ماه مصرف کرده اند.

ناترازی و کسری (پروژه‌ها و گزارش‌ها)

بر اساس «سند تراز تولید و مصرف گاز طبیعی» و تحلیل گزارش‌ها، اگر روند فعلی ادامه یابد، پیش‌بینی شده ناترازی (کسری عرضه نسبت به نیاز) در سال ۱۴۰۴ می‌تواند صدها میلیون مترمکعب در روز باشد، مثلاً یک منبع به مقدار تقریبی ۳۷۵ میلیون مترمکعب در روز اشاره کرده است.

منابع دیگر درباره‌ی سهم بزرگ نیروگاه‌ها در مصرف و فشار تابستان/زمستان هشدار داده‌اند؛ در عمل «ناترازی فصلی» در زمستان بعلت مصرف خانگی بالا، و در تابستان بعلت مصرف نیروگاهی و صنعتی بالا) مشکل اصلی است.

نتیجه‌گیری از ارقام بالا:

۱) میانگین تولیدِ کشور بطور رسمی، در بازه تقریبی بین ۷۰۰ تا ۸۶۵ میلیون مترمکعب در روز گزارش شده است، هر چند در تغییرات فصلی و عملیاتی، تولید متفاوت است).

۲) مصرفِ ترکیبی سه بخش اصلی (نیروگاه‌ها، خانگی/تجاری، صنایع عمده) در روزهای اوج گزارش‌شده تقریبا بین ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است؛ در برخی هفته‌ها، مجموع مصرف روزانه به حدود ۶۲۰–۶۳۰ م‌م‌م رسیده است. (یعنی در روزهای اوج، مصرف نزدیک یا فراتر از تولید میانگین بوده است).

۳) ناترازی واقعی در روزهای اوج و در فصل سرد یا گرم (بسته به شرایط) رخ داده است. در تابستان، معمولاً تراز مثبت (مصرف کمتر از تولید) و زمستان، طبق برآوردها، در دی و بهمن ۱۴۰۴، کسری روزانه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون مترمکعب رخ می‌دهد. در نتیجه، قطع یا کاهش خوراک صنایع و پتروشیمی‌ها و اجبار به استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها (افزایش آلودگی هوا) همراه افت فشار گاز در شهرها، در پی داشته است.

وضعیت ویژه‌ی پتروشیمی‌ها، ظرفیت و نیاز تخصیص گاز به پتروشیمی‌ها در اسناد و گزارش‌ها عددی بالاست؛ در یک گزارش آمده است که نیاز و ظرفیت تخصیص پتروشیمی‌ها حدود ۱۱۳ میلیون مترمکعب در روز است، اما در فصول سرد مقدار تخصیص به‌معنای واقعی به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد مثلاً از حدود ۸۰ م‌م‌م در روز در بازه‌ی گرم و حدود ۴۳ م‌م‌م در بازه‌ی سرد در ۱۴۰۳، بوده است. این یعنی پتروشیمی‌ها در شرایط ناترازی، خوراک کافی دریافت نمی‌کنند.

بر اساس گزارش سایت عصر ایران در ۵ مهر ۱۴۰۴، ظرفیت اسمی تولید صنعت پتروشیمی ایران در پایان سال ۱۴۰۳ به ۹۷ میلیون تن رسید؛ اما ۷۵ میلیون تن، تولید واقعی محصول در صنعت پتروشیمی ایران صورت گرفت، بعبارت دیگر در واقع با ۲۲ میلیون تن ظرفیت خالی در بخش پتروشیمی کشور مواجه بوده ایم.

حسن عباس‌زاده، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی در این خصوص گفته است، «این ۲۲ میلیون تن ظرفیت پتروشیمی که غیرفعال و خالی مانده، معادل ۱۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری می‌باشد که اغلب این ظرفیت به‌دلیل نبود خوراک بدون استفاده مانده است.»

عوامل اصلی ایجاد ناترازی:

۱) فصلی بودن مصرف خانگی برای گرمایش در زمستان و ذر نتیجه، افزایش شدید مصرف گاز خانگی در در زمستان.

۲) رشد سریع مصرف نیروگاهی (تولید برق از گاز) به‌خصوص در تابستان‌ها و برای پشتیبانی از شبکه برق.

۳) وابستگی بالای تأمین گاز، به میدان پارس جنوبی و افت فشار/افت تولید احتمالی در این میدان.

۴) کاستی در پروژه‌های افزایش ظرفیت یا تزریق فشار و توسعه سریع میدان‌ها و جمع‌آوری گاز همراه نفت و زمان‌بر بودنِ اجرا و سرمایه‌گذاری در این بخش ها.

راهکارهای برون‌رفت از مشکل نا ترازی گازی:

الف) کوتاه‌مدت (فوری، تا چند ماه):

۱) اولویت‌بندی تخصیص خوراک، تعیین اولویت (خانگی ضروری و بیمارستان‌ها/نظامی/خدمات عمومی) و در صورت لزوم کاهش موقت تخصیص به صنایع غیرحیاتی یا برنامه‌ریزی دورکاری یا تعطیلی پله‌ای در کارخانه‌های با مصرف بالا در اوج مصرف گاز و در واقع اجرای مدیریت بحران، در این فصول. این همان راهکار عملیاتی‌ای است که معمولا در زمان اوج مصرف گاز، استفاده می‌شود. مستندات مصرف روزانه و تغییرات تحویل‌ها نشان می‌دهد که دولت عملاً چنین سیاست‌هایی را قبلاً اجرا کرده یا ناگزیر خواهد شد.

۲) مأموریت فوری صرفه‌جویی خانگی (کم‌هزینه و اثرگذار)، برگزاری کمپین‌های هدفمند برای کاهش مثلا ۱۰٪ مصرف در خانگی از طریق کارکرد صحیح ترموستات، عایق‌بندی سریع پنجره‌ها، تنظیم آبگرمکن‌ها و آگاهی‌رسانی به مردم و خانوارها. مطالعات رسانه‌ای و طرح‌های آزمایشی نشان می‌دهد صرفه‌جویی ۱۰٪ قابل دستیابی است و می‌تواند کسری را در کوتاه‌مدت کاهش دهد.

۳) جایگزینی موقت سوخت در برخی نیروگاه‌ها، استفاده محدود از نفت کوره یا گازوئیل در واحدهای خاص در شرایط بحران (با توجه به اثرات محیط زیستی و هزینه) تا از خاموشی جلوگیری شود، هر چند این راهکار پرهزینه و دارای آلایندگی بالا می‌باشد. اما این یک راهکار اضطراری است که در گذشته نیز به‌کار گرفته شده است.

ب) میان‌مدت (۶ ماه تا ۳ سال):

۱) افزایش جمع‌آوری گاز همراه نفت و بهره‌برداری از میادین همراه، پروژه‌های جمع‌آوری گاز همراه می‌توانند منابع جدید با زمان اجرای متوسط ایجاد کنند. دولت در ۱۴۰۴ برنامه‌هایی برای این کار در دستور داشته دارد.

۲) افزایش بازده نیروگاه‌ها و بهره‌گیری از سیکل ترکیبی بهینه و بازنشانی واحدهای قدیمی، بعبارت دیگر کاهش مصرف گاز برای هر مگاوات تولیدبا انجام کارهای نگهداشت و ارتقای راندمان می‌تواند مصرف نیروگاهی را بطور قابل ملاحظه‌ای کاهش داد.

۳) اصلاح قیمت‌گذاری و ارائه مکانیسم‌های تشویقی-تنبیهی برای مصرف خانگی و صنعتی، سیاست‌های عقلانی اقتصادی، البته با در نظر گرفتن حمایت معیشتی برای قشر آسیب‌پذیر برای کاهش مصرف نامعقول. هر چند در عمل، تغییرات قیمتی فوری، سیاسی است اما می‌تواند اثر پایدار داشته باشد.

۴) پشتیبانی از پتروشیمی‌ها برای بهینه‌سازی مصرف خوراک، به‌عنوان مثال بازیابی اتان، بهبود فرآیندها و انتگراسیون انرژی، تا نیاز خوراک کاهش و کارایی افزایش یابد.

ج) بلندمدت (۳–۱۰ سال):

۱) افزایش سرمایه‌گذاری در توسعه میدان‌ها (افزایش ظرفیت پارس جنوبی و طرح‌های فشارافزایی) تا وابستگی به یک منبع کاهش یابد و افت فشار نیز، مدیریت شود.

۲) ساخت و توسعه سامانه‌های ذخیره‌سازی گاز (LNG کوچک/گنبدی، ذخیره‌سازی زیرسطحی)، برای مدیریت نوسانات فصلی، زیرا ذخیره‌سازی فصلی می‌تواند ناترازی زمستان را کاهش دهد.

۳)الکتریکی‌سازی تدریجی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر (رابطة بین برق و گاز) که موجب کاهش وابستگی نیروگاه‌ها به گاز از طریق انرژی خورشیدی (PV)، بادی و ذخیره‌سازی باتری-هیبریدی و حرکت به سوی ترکیب تولید برق متنوع‌تر می‌شود، البته راه‌حل بلندمدت موجب بازدارنده فشار بر گاز، می‌گردد.

۴) توسعه بازار LNG وارداتی و زیرساخت‌های دریافت، برای شرایط اضطراری و تأمین در اوج، که در واقع تنوع‌سازی منابع وارداتی است.

برآوردهای ساده‌ی عددی برای نشان دادن مقیاس راهکارها):

۱) اگر بخش خانگی به‌طور هدفمند ۱۰٪ کاهش مصرف داشته باشد (برنامه‌های کوتاه‌مدت‌و کم‌هزینه، نشان می‌دهند این موضوع قابل‌دستیابی است و بخش خانگی که بطور مثال، روزانه ۱۷۵ م‌م‌م مصرف دارد، این یعنی صرفه‌جویی تقریبی ۱۷–۱۸ م‌م‌م در روز، هر چند در مقایسه با ناترازی‌های صدها م‌م‌م‌م پیش‌بینی‌شده، کم می‌باشد، اما در کوتاه‌مدت مفید است و از خاموشی می‌کاهد.

۲) افزایش راندمان نیروگاهی و نگهداشت مناسب نیز می‌تواند بطور تقریبی ۵ تا ۱۰٪ در مصرف سوخت تأثیر بگذارد که البته بستگی به وضعیت واحدها دارد، برای نیروگاهی که روزانه حدودا ۲۸۰–۳۰۰ م‌م‌م مصرف می‌کند، این موضوع، تقریبا معادل ۱۴–۳۰ م‌م‌م در روز صرفه‌جویی بالقوه است.

جمع‌بندی

ایران در سال ۱۴۰۴ با تولید روزانه ۷۰۰–۸۶۰ میلیون مترمکعب و مصرفی که در زمستان تا ۹۰۰ میلیون مترمکعب پیش بینی می‌شود، عملاً دچار ناترازی حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز میگردد. این وضعیت اگر مدیریت نشود، نه‌تنها صنایع و صادرات پتروشیمی را محدود می‌کند، بلکه به کاهش امنیت انرژی کشور منجر خواهد شد. ترکیب راهکارها (بهینه‌سازی مصرف، تقویت تولید، توسعه انرژی‌های جایگزین و دیپلماسی انرژی) تنها مسیر پایدار برای عبور از این بحران است. ترکیب «صرفه‌جویی هدفمند خانگی، افزایش راندمان نیروگاهی و «محافظه‌کاری در تخصیص خوراک به پتروشیمی و صنایع در اوج مصرف، می‌تواند در کوتاه‌مدت کسری را کاهش دهد؛ در میان‌تا بلندمدت باید سرمایه‌گذاری در تولید، فشارافزایی پارس جنوبی، جمع‌آوری گاز همراه و ذخیره‌سازی انجام شود.

منابع:

۱)گزارش‌های شرکت ملی گاز ایران (۱۴۰۳–۱۴۰۴). ۲) خبرگزاری فرهیختگان سه شنبه ۰۸ مهر ۱۴۰۴، خبرگزاری تسنیم ۰۴ دی ۱۴۰۳، سایت پترو پیام ۱۴۰۴/۰۷/۰۸، خبرگزاری مهر ۱۹ خرداد ۱۴۰۴، گزارش / تحلیل منتشر شده در آذر ۱۴۰۳ درباره‌ی افق ۱۴۲۰ و اثرات آن بر ۱۴۰۴). خبر گزاری تسنیم ۲۳ آذر ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های مجلس: «بررسی ناترازی گاز طبیعی در ایران» (۱۴۰۲)، نشریه شانا (وزارت نفت) و ایرنا، اخبار ناترازی زمستان ۱۴۰۲ و پیش‌بینی ۱۴۰۴.
۲)گزارش افزایش تولید و رکوردها — رسانه‌ها/وزارت نفت (مثلاً گزارش تولید روزانه ۸۶۵ م‌م‌م).
۳)تحلیل و پیش‌بینی تراز تولید و مصرف (بحث ناترازی در افق ۱۴۲۰ و اثرات آن بر ۱۴۰۴ — اشاره به ۳۷۵ م‌م‌م کسری).
۴)آمار تحویل و مصرف بخش‌ها (ایسنا / مهر / ایرنا — میانگین‌های روزانه نیروگاه‌ها، خانگی و صنایع در بازه‌های ۱۴۰۴).
۵)گزارش‌ها درباره‌ی تخصیص و کاهش خوراک پتروشیمی‌ها (آسری/عصر ایران و تحلیل‌ها).
۶)نمونه‌های موفق برنامه‌های صرفه‌جویی خانگی و گزارش‌های میدانی از طرح‌های کاهش ۱۰٪ مصرف، خبرگزاری تسنیم.