دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، میزبان نشست «C۵+۱» با حضور رهبران کشورهای آسیای مرکزی در کاخ سفید است. هدف اصلی این نشست، افزایش دسترسی آمریکا به منابع عظیم مواد معدنی حیاتی و عناصر نادر خاکی در آسیای مرکزی عنوان شده است.

این نشست در حالی برگزار می‌شود که چین و روسیه نفوذ اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای در این منطقه دارند و تحلیل‌گران هشدار داده‌اند که رویکرد صفر و یکی واشنگتن برای تسلط بر منابع، می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد.

از سوی دیگر، رهبران منطقه نیز دستورکارهای متنوعی با خود به واشنگتن آورده‌اند:

• ازبکستان و قزاقستان در پی همکاری در زمینه تجارت از مسیر افغانستان هستند و خواهان رویکردی منعطف‌تر از سوی آمریکا در قبال طالبان‌اند.

• قرقیزستان قصد دارد درباره محدودیت‌های ویزایی و تحریم‌های بانکی آمریکا گفت‌وگو کند.

بیشتر در همین زمینه: هدف گذاری صنعت پتروشیمی لهستان برای صیانت از محیط زیست

• قزاقستان همچنین به دنبال جلب حمایت واشنگتن برای مقابله با بحران زیست‌محیطی دریای خزر است که کاهش سطح آب آن تهدیدی برای مسیر تجاری «دالان میانی» محسوب می‌شود.

در مقابل، موضوع حقوق بشر و آزادی‌های سیاسی تقریباً از دستور کار خارج شده است و با توجه به سابقه ترامپ در این زمینه، انتظار نمی‌رود مورد توجه قرار گیرد.

تحلیل فنی (Technical Analysis)

ایالات متحده با هدف تضمین دسترسی به منابع حیاتی استراتژیک مانند لیتیوم، کبالت و عناصر نادر خاکی، در تلاش است تا از وابستگی خود به چین بکاهد. آسیای مرکزی (به‌ویژه قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان) دارای ذخایر قابل‌توجهی از این مواد است.

اما چالش‌های فنی شامل نبود زیرساخت استخراج و فرآوری بومی، کمبود سرمایه‌گذاری، و ضعف شبکه حمل‌ونقل به بنادر است. پروژه‌های مرتبط با توسعه «دالان میانی» (Middle Corridor) می‌توانند در صورت پشتیبانی آمریکا، به ایجاد مسیر جایگزین برای انتقال این منابع به اروپا و آمریکا کمک کنند.

تحلیل استراتژیک (Strategic Analysis)

این نشست بخشی از سیاست جدید ترامپ برای احیای مفهوم «Energy Dominance» است که از دوره اول ریاست‌جمهوری او آغاز شد. در چارچوب رقابت ژئوپلیتیکی، هدف آمریکا کاهش نفوذ چین و روسیه در آسیای مرکزی و تبدیل این منطقه به محور دسترسی غرب به منابع حیاتی است.

با این حال، کشورهای آسیای مرکزی به‌صورت سنتی سیاست چندجانبه‌گرایی (Multi-vector policy) را دنبال می‌کنند و تمایلی به جانبداری کامل از هیچ قدرتی ندارند.

در نتیجه، هرگونه فشار یا رویکرد انحصاری از سوی آمریکا، می‌تواند موجب تقویت محور مسکو–پکن و حتی نزدیکی مجدد برخی کشورهای منطقه به ایران و ترکیه شود.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

برای موفقیت این ابتکار، واشنگتن باید به‌جای رویکرد سلطه‌محور، راهبردی مشارکتی و متوازن اتخاذ کند. تمرکز بر سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های زیست‌محیطی (مانند احیای خزر) و آموزشی (پرورش مدیران صنعتی و فنی) می‌تواند اعتماد منطقه را جلب کند.

در غیر این صورت، احتمال شکست طرح دسترسی آمریکا به مواد معدنی حیاتی در آسیای مرکزی بسیار بالاست، به‌ویژه با توجه به نفوذ عمیق چین در زنجیره تأمین جهانی و وابستگی مالی این کشورها به روسیه و چین.

تحلیل سیاسی (Political Analysis)

از منظر ژئوپلیتیکی، این نشست پیامی مستقیم به مسکو و پکن دارد؛ بازگشت فعال آمریکا به آسیای مرکزی. با این حال، حذف بحث حقوق بشر از دستور کار، می‌تواند مشروعیت اخلاقی سیاست خارجی واشنگتن را تضعیف کند.

در داخل آمریکا نیز، این اقدام به ترامپ اجازه می‌دهد تا در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای، سیاست خارجی خود را به‌عنوان «بازگرداندن نفوذ آمریکا در مناطق از دست‌رفته» معرفی کند.

با این وجود، در صورت‌عدم توازن میان منافع اقتصادی و ملاحظات سیاسی، خطر شکل‌گیری رقابت جدیدی میان قدرت‌های بزرگ در آسیای مرکزی وجود دارد که می‌تواند ثبات شکننده این منطقه را تهدید کند.