قزاقستان در ماه‌های اخیر تعاملات خود با آمریکا، اتحادیه اروپا، چین و حتی اوکراین را افزایش داده و هم‌زمان اجرای سخت‌گیرانه تحریم‌های غرب علیه روسیه را تشدید کرده است.

در حاشیه این سفر، دو طرف از ظرفیت بالقوه ۳۱ میلیارد دلاری همکاری‌های اقتصادی سخن گفتند، اما روند واقعی تعاملات رو به افول است. داده‌های جدید نشان می‌دهد تعداد شرکت‌های روسی فعال در قزاقستان پس از اوج سال ۲۰۲۴ (۱۹.۴۰۰ شرکت) در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۵ به ۱۷.۵۰۰ شرکت سقوط کرده است—کاهشی ۷.۲ درصدی که ناشی از «تغییرات لجستیکی و فشار تحریم‌ها» عنوان شده است.

با وجود تاکید بر همکاری‌های آموزشی و اقتصادی، شکاف ساختاری در روابط دو کشور هر روز آشکارتر می‌شود.

تحلیل فنی (Technical Analysis)

۱. روند خروج شرکت‌های روسی:

افت تعداد شرکت‌های روسی در قزاقستان نشان‌دهنده دو تغییر کلیدی است:

بیشتر در همین زمینه: رأی دادگاه بریتانیا: روزنه‌ای کوچک برای ادامه امیدها به حفاری در دریای شمال

• سخت‌تر شدن مسیرهای دور زدن تحریم‌ها از خاک قزاقستان.

• انتقال روس‌ها از «جستجوی پناه اقتصادی» به «بازآرایی ساختاری» و تمرکز بر بازارهای داخلی یا شرکای غیرغربی.

۲. افزایش نقش چین:

چین اکنون بزرگ‌ترین شریک تجاری قزاقستان است و سطح همکاری‌های لجستیکی، ریلی و معدنی دو کشور رشد چشمگیری داشته است. این موضوع سهم روسیه را در «اوراسیا-سنترالیتی» کاهش می‌دهد.

۳. پیچش ژئوپلیتیکی قزاقستان:

نشست آمریکا-آسیای مرکزی (C۵+۱) و قراردادهای چند میلیارد دلاری اعلام‌شده، نشان‌دهنده برنامه‌ریزی واشنگتن برای ایجاد کمربند بازدارنده اقتصادی-سیاسی در برابر نفوذ مسکو و پکن است.

۴. فشار تحریمی:

قزاقستان با پیوستن عملی به مکانیزم‌های کنترل صادرات غرب—و افزایش شفافیت سامانه‌های گمرکی—مسیر شرکت‌های روسی برای انتقال کالای تحریمی را تنگ کرده است. این روند اثرات زنجیره‌ای بر بخش انرژی، پتروشیمی و قطعات فناوری دارد.

تحلیل استراتژیک (Strategic Analysis)

۱. کاهش نفوذ ساختاری روسیه:

پوتین با واقعیتی مواجه است که پس از جنگ اوکراین، «هارتلند» سنتی روسیه یعنی آسیای مرکزی به‌تدریج از مدار مسکو خارج می‌شود.

• چرخش تدریجی قزاقستان،

• نقش‌آفرینی روبه‌رشد چین،

• و حضور مجدد آمریکا در این منطقه

سه نیروی هم‌زمان تضعیف‌کننده قدرت روسیه هستند.

۲. واگرایی تدریجی در سیاست خارجی قزاقستان:

آستانه تلاش می‌کند «بی‌طرفی فعال» را با توازن‌بخشی بین قدرت‌ها حفظ کند، اما واقعیت این است که هر میزان افزایش هماهنگی با غرب در تحریم‌ها، مستقیماً منافع روسیه را تهدید می‌کند.

۳. نگرانی مسکو از الگوی «دومینویی»:

اگر قزاقستان فاصله بگیرد، کشورهای دیگر آسیای مرکزی—به‌ویژه ازبکستان و قرقیزستان—نیز می‌توانند در کوتاه‌مدت مسیر مشابهی برگزینند. این موضوع برای روسیه پیامدهای امنیتی و اقتصادی جدی دارد، خصوصاً در مسیرهای ترانزیتی، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و همکاری نظامی.

۴. تلاش روسیه برای حفظ پیوندهای نرم:

پوتین با تاکید بر ۵۵ هزار دانشجوی قزاق در روسیه، نشان داد که «قدرت نرم» یکی از آخرین ابزارهای تأثیرگذاری کرملین در این کشور است.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

• برای بازیگران انرژی و حمل‌ونقل:

کاهش همکاری اقتصادی روسیه–قزاقستان می‌تواند منجر به افزایش ظرفیت‌های ترانزیت انرژی از مسیر چین و دریای خزر شود. این تغییر فرصت‌های جدیدی برای شرکت‌های بین‌المللی ایجاد می‌کند.

• برای تحلیلگران ژئوپلیتیک و ریسک:

مسکو در حال از دست دادن جایگاه ویژه خود در مهم‌ترین کشور آسیای مرکزی است. روند واگرایی آستانه با سرعتی آهسته اما پایدار ادامه دارد و احتمال آنکه طی دو تا پنج سال آینده به «بازتعریف اتحادها» بیانجامد بالاست.

• برای سیاست‌گذاران منطقه‌ای:

تشدید تحریم‌های ثانویه و همسویی قزاقستان با مکانیزم C۵+۱ نشان می‌دهد که فضای مانور کشورهای منطقه در تعامل با روسیه محدودتر خواهد شد.
صاحبان پروژه‌ها—به‌ویژه در انرژی، لجستیک و بانکداری—باید مسیرهای جایگزین و برنامه‌های ریسک جغرافیایی را از هم‌اکنون فعال کنند.

تحلیل سیاسی

• گفتگوهای پوتین و توقایف نمونه‌ای روشن از «دیپلماسی فشار آرام» است؛ روسیه از ابزارهای سنتی فشار—امنیتی، اقتصادی و فرهنگی—برای جلوگیری از چرخش بیشتر قزاقستان استفاده می‌کند.

• اما قدرت مانور سیاسی آستانه نسبت به سال‌های پیش بسیار افزایش یافته است؛ چین و آمریکا اکنون هر دو حاضرند هزینه کاهش نفوذ روسیه را بپردازند.

• توازن قوا در آسیای مرکزی به‌سمت «نظام سه‌قطبی» (آمریکا–چین–روسیه) رفته و قزاقستان از این چندقطبی‌شدن برای افزایش استقلال سیاسی خود بهره می‌برد.

همچنین در ادامه بخوانید؛ گفت‌وگوی پوتین و توکایف درباره همکاری‌های گازی و پیامد تحریم‌های آمریکا