این چالش‌ها در سه محور اصلی قابل دسته‌بندی‌اند:

۱. تعهدات اقلیمی و گذار به اقتصاد کم‌کربن

• توافق پاریس (۲۰۱۵) و تعهدات جهانی برای کاهش انتشار کربن، جهان را به سمت اقتصاد کم‌کربن سوق داده است.
• دوره ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ به‌عنوان بازه گذار ساختاری تعریف شده و کشورها باید به سمت صفر خالص کربن حرکت کنند.
• ایران به‌عنوان کشور درحال‌توسعه، فرصت بیشتری برای کاهش تدریجی دارد اما باید روند کاهشی را آغاز کند.

۲. ناترازی گاز و چالش‌های زیرساختی

• افت فشار در میدان پارس جنوبی از سال ۱۳۹۹ باعث کاهش تولید گاز شده است.
• عدم توسعه میادین جدید، نبود کمپرسورهای تقویت فشار و حفاری چاه‌های جایگزین، بحران عرضه را تشدید کرده است.
• مصرف بی‌رویه خانگی و صنعتی، قیمت‌گذاری نادرست و یارانه‌های سنگین انرژی از عوامل اصلی ناترازی هستند.
• دولت به‌دلیل نبود درآمد کافی و فقدان سرمایه‌گذاری خارجی، قادر به جبران افت تولید نیست.

۳. فقدان سیاست ملی برای کربن‌زدایی

• ایران فاقد برنامه جامع و الزام‌آور برای کربن‌زدایی تا ۲۰۵۰ است.
• اقتصاد وابسته به نفت و گاز، فشارهای بین‌المللی و احتمال تحریم‌های کربنی را افزایش داده است.
• توسعه میادین مستقل گازی (کیش، فرزاد، بلال و…) سال‌هاست متوقف مانده‌اند.

۴. مقایسه با قطر و فرصت‌های از دست‌رفته

• قطر با سرمایه‌گذاری مستمر، توسعه میدان North Field و صادرات گسترده LNG، جایگاه جهانی خود را تثبیت کرده است.
• ایران با تأخیر در توسعه فازهای پارس جنوبی، هزینه‌های بالا و مدیریت ناکارآمد، از رقابت عقب مانده است.

۵. راهبرد پیشنهادی برای ایران

دو گزینه اصلی پیش‌روی ایران قرار دارد:

• گزینه اول: خام‌فروشی نفت، گاز و محصولات پایه پتروشیمی برای تأمین منابع مالی و سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر.
• گزینه دوم: توسعه زنجیره ارزش پتروشیمی شامل تولید پلیمرها، دارو، نانوپلیمر، کامپوزیت و پتروشیمی سبز.

۶. الگوی بهینه: ترکیب راهبردها

هیچ‌یک از دو گزینه فوق به‌تنهایی کافی نیستند. راه‌حل پایدار، ترکیب حساب‌شده این دو رویکرد با زمان‌بندی دقیق است:

• در کوتاه‌مدت، صادرات محصولات پایه برای تأمین سرمایه.
• در میان‌مدت، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر.
• در بلندمدت، توسعه زنجیره ارزش و محصولات تخصصی.

۷. ساختار خوراک‌محور صنعت پتروشیمی ایران

• صنعت پتروشیمی ایران از دهه ۱۳۵۰ بر پایه دسترسی به گاز ارزان شکل گرفته است.
• تولید متانول، اوره، اتیلن و پلی‌اتیلن تابعی از خوراک بوده، نه تقاضای بازار.
• ایران در محصولات پایه رتبه بالایی دارد اما در محصولات با ارزش افزوده بالا، حضور اندکی دارد.
• این ساختار نشان‌دهنده توسعه خوراک‌محور و عدم توجه کافی به تحلیل بازار و R&D است.

نتیجه‌گیری

برای عبور از چالش‌های اقلیمی، ناترازی گاز و فشارهای بین‌المللی، ایران باید راهبردی ترکیبی اتخاذ کند که هم از منابع فعلی بهره‌برداری کند و هم مسیر توسعه پایدار را هموار سازد.

اسدالله غلام‌پور، پسادکترای اقتصاد نفت و انرژی

بیشتر در همین زمینه: بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی