این رویکرد در حالی مطرح می‌شود که زیرساخت دیجیتال تاجیکستان نسبت به برخی همسایگان منطقه‌ای ضعیف‌تر است، اما این کشور برنامه‌ای ۱۵ساله برای توسعه هوش مصنوعی و تأسیس مرکز منطقه‌ای AI در دوشنبه را پیشنهاد داده است. تحلیل‌گران معتقدند تأکید بر چارچوب‌های حقوقی می‌تواند ناشی از نگرانی دولت‌ها نسبت به تأثیرات بالقوه هوش مصنوعی بر کنترل جریان اطلاعات و گفتمان سیاسی باشد.

در نشستی منطقه‌ای درباره مسائل دیجیتال که ۱۰ دسامبر در بیشکک برگزار شد، شوهنظر خول‌نظرزاده، معاون رئیس سرویس ارتباطات تاجیکستان، بر ضرورت تدوین استانداردهای حقوقی یکپارچه در آسیای مرکزی برای توسعه هوش مصنوعی تأکید کرد. به گفته وی، هدف اصلی یافتن تعادلی پایدار میان نوآوری فناورانه و تنظیم‌گری قانونی با محوریت «امنیت دیجیتال» است.

این موضع‌گیری در شرایطی مطرح می‌شود که کشورهای منطقه، از جمله قزاقستان و ازبکستان، برنامه‌های ملی برای توسعه بخش IT و AI تدوین کرده‌اند؛ قزاقستان حتی وزارت هوش مصنوعی تأسیس کرده است. با وجود عقب‌ماندگی نسبی تاجیکستان در زیرساخت دیجیتال، رئیس‌جمهور این کشور، امامعلی رحمان، از ایجاد «شرکت ملی هوش مصنوعی» و تدوین برنامه توسعه ۱۵ساله خبر داده و همچنین پیشنهاد تأسیس مرکز منطقه‌ای هوش مصنوعی در دوشنبه را مطرح کرده است.

تحلیل فنی

از منظر فنی، پیشنهاد استانداردسازی حقوقی منطقه‌ای می‌تواند:

• به همگرایی چارچوب‌های مقرراتی داده، حریم خصوصی، امنیت سایبری و استفاده از الگوریتم‌ها کمک کند؛
• امکان تبادل داده و توسعه پروژه‌های مشترک AI را در سطح منطقه تسهیل نماید؛
• اما در صورت غلبه رویکرد کنترلی، ریسک محدود شدن دسترسی به داده‌ها، کاهش نوآوری و کند شدن جذب سرمایه و فناوری خارجی را نیز به همراه داشته باشد.

بیشتر در همین زمینه: احمد زارعی به‌عنوان مجری و نماینده مدیریت کنترل تولید شرکت ملی صنایع پتروشیمی در طرح احداث خط لوله انتقال اتیلن غرب کشور منصوب شد

فاصله زیرساختی تاجیکستان با کشورهای پیشرو منطقه نشان می‌دهد که تمرکز بر تنظیم‌گری، ممکن است جایگزین سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌های فنی کوتاه‌مدت شده باشد.

تحلیل استراتژیک

در سطح استراتژیک، ابتکار تاجیکستان را می‌توان تلاشی برای:

• ایفای نقش هاب تنظیم‌گری (Regulatory Hub) در آسیای مرکزی،
• افزایش وزن ژئوپلیتیکی دوشنبه در معادلات فناوری منطقه،
• و مدیریت پیامدهای اجتماعی و سیاسی تحول دیجیتال
ارزیابی کرد.

پیشنهاد مرکز منطقه‌ای AI در دوشنبه، در صورت تحقق، می‌تواند ابزار دیپلماسی فناوری برای تاجیکستان باشد، هرچند موفقیت آن به پذیرش سایر کشورهای منطقه و تأمین منابع انسانی و مالی وابسته است.

تحلیل اجرایی

در سطح اجرایی، مسیر پیشِ‌رو با چند چالش کلیدی همراه است:

• ضرورت توازن عملی میان مقررات سخت‌گیرانه و مشوق‌های نوآوری؛
• کمبود نیروی انسانی متخصص و اکوسیستم استارت‌آپی در تاجیکستان؛
• نیاز به هماهنگی میان رویکردهای متفاوت کشورهای منطقه (از مدل نسبتاً باز قزاقستان تا رویکرد محتاطانه‌تر تاجیکستان).

موفقیت این ابتکار مستلزم آن است که تنظیم‌گری به‌عنوان «توانمندساز توسعه» طراحی شود، نه صرفاً ابزار کنترل.

تحلیل سیاسی

با توجه به ماهیت نظام سیاسی تاجیکستان، برخی ناظران این رویکرد را تلاشی برای پیشگیری از تضعیف کنترل دولت بر جریان اطلاعات و گفتمان سیاسی می‌دانند. از این منظر، هوش مصنوعی نه‌تنها یک فرصت اقتصادی، بلکه یک متغیر حساس امنیت داخلی تلقی می‌شود. این برداشت می‌تواند بر نوع مقررات پیشنهادی و سطح آزادی عمل بازیگران فناورانه در منطقه اثرگذار باشد.

همچنین در ادامه بخوانید؛ عبور هوش مصنوعی مولد از «هیجان رسانه‌ای» به «اثر واقعی کسب‌وکار»