این سفر در شرایطی انجام می‌شود که آمریکا اخیراً در نشست «پنج رئیس‌جمهور آسیای مرکزی» در کاخ سفید، قراردادهایی به ارزش ده‌ها میلیارد دلار منعقد کرده است؛ از جمله قرارداد ۱.۱ میلیارد دلاری آمریکا با قزاقستان برای توسعه یک معدن تنگستن که با مشارکت مستقیم ترامپ و وزیر بازرگانی آمریکا برای جلوگیری از ورود چین به این پروژه مذاکره شد.

چین همزمان در حال پیشبرد مجموعه‌ای از طرح‌های زیرساختی و معدنی است:

• راه‌آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان به ارزش چند میلیارد دلار که زمان حمل‌ونقل میان چین و اروپا را یک هفته کاهش می‌دهد.

• بیش از ۷۰ قرارداد جدید چین–قزاقستان به ارزش ۱۵ میلیارد دلار در حوزه انرژی، پتروشیمی، حمل‌ونقل و فناوری.

• ۱۳ قرارداد معدنی جدید چین–ازبکستان به ارزش ۵ میلیارد دلار.

بیشتر در همین زمینه: آغاز محدودیت گاز در پتروشیمی‌های کشور

• تداوم سلطه شرکت‌های چینی در بخش معدن تاجیکستان.

در کنار رقابت آمریکا و چین بر سر مواد معدنی حیاتی، تنش‌های اجتماعی نیز افزایش یافته است؛ از جمله درگیری اخیر میان کارگران قرقیز و چینی که حساسیت نسبت به حضور کارگران خارجی را دوباره برجسته کرده است.

تحلیل فنی (Technical Analysis)

۱. رقابت بر سر زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی (Critical Minerals):

• آسیای مرکزی دارای ذخایر گسترده مس، طلا، عناصر نادر خاکی و حدود نیمی از ذخایر جهانی اورانیوم است.

• چین امروز ۷۰٪ استخراج جهانی Rare Earths، ۹۰٪ فرآوری و ۹۳٪ تولید مگنت را در اختیار دارد؛ بنابراین هر پروژه جدیدی در آسیای مرکزی برایش ارزش استراتژیک دارد.

• ورود مستقیم آمریکا با پروژه‌هایی مانند معدن تنگستن قزاقستان، تلاشی آشکار برای شکستن انحصار چین در زنجیره تأمین جهانی است.

۲. راه‌آهن CKU و معماری جدید حمل‌ونقل اوراسیا:

• این پروژه حلقه‌ای کلیدی در اتصال زمینی چین به اروپا است و مسیرهای روسیه را دور می‌زند.

• برای قرقیزستان و ازبکستان، دسترسی مستقیم به شبکه‌های ترانزیتی اوراسیا مزیت رقابتی مهم ایجاد می‌کند.

• پروژه پس از ۲۰ سال تأخیر، سرانجام با فشار سیاسی و مالی چین عملیاتی شده است.

۳. وابستگی مالی کشورهای منطقه به چین:

• قرقیزستان و تاجیکستان به‌شدت به وام‌ها و سرمایه‌گذاری‌های چینی وابسته‌اند و این مسئله نفوذ سیاسی چین را تقویت می‌کند.

•‌عدم شفافیت قراردادها باعث آسیب‌های محیط‌زیستی و ضعف در استانداردهای استخراج شده است (طبق تحقیقات ۲۰۲۴ RFE/RL درباره معادن تاجیکستان).

تحلیل استراتژیک (Strategic Analysis)

۱. بازگشت ژئوپلیتیک آمریکا به آسیای مرکزی:

• دولت ترامپ با دعوت همزمان پنج رئیس‌جمهور منطقه به کاخ سفید، یک اقدام کم‌سابقه و پیام آشکار به چین و روسیه انجام داد.

• تمرکز آمریکا روی مواد معدنی حیاتی، بخشی از راهبرد «کاهش وابستگی صنایع پیشرفته آمریکا به چین» محسوب می‌شود.

۲. پاسخ سریع و حساب‌شده چین:

• سفر وانگ یی نشان می‌دهد پکن نمی‌خواهد حتی یک خلأ کوتاه در تعاملات منطقه ایجاد شود.

• چین با سرعت در حال فعال‌سازی توافقات چند میلیارد دلاری، باز کردن مسیرهای حمل‌ونقل جدید و تثبیت خود به‌عنوان شریک بلندمدت منطقه است.

۳. افزایش فشار بر روسیه:

• رقابت فزاینده آمریکا و چین در آسیای مرکزی، عملاً نقش سنتی روسیه را تضعیف می‌کند.

• پروژه راه‌آهن CKU با عبور نکردن از خاک روسیه، وابستگی ترانزیتی منطقه به مسکو را کاهش می‌دهد.

۴. ریسک‌های اجتماعی و امنیتی:

• تنش‌های اخیر بر سر کارگران چینی و اعتراض‌های قبلی در قرقیزستان نشان می‌دهد که نفوذ اقتصادی چین می‌تواند به بی‌ثباتی‌های اجتماعی دامن بزند.

• چین تلاش می‌کند با توصیه رسمی به شرکت‌های خود برای احترام به قوانین و سنت‌های محلی، حساسیت‌ها را کاهش دهد.

تحلیل اجرایی (Executive Insight)

۱. تشدید رقابت آمریکا–چین در نقطه‌ای که تا امروز عمدتاً «زمین بازی چین» بوده است.

اکنون برای نخستین بار، دولت آمریکا وارد قراردادهای بزرگ معدن و زیرساخت در منطقه شده و چین واکنشی سریع و میدانی نشان داده است.

۲. اهمیت ژئواکونومیک راه‌آهن CKU:

• این راه‌آهن می‌تواند مسیرهای ترانزیتی اوراسیا را تا یک دهه آینده بازتعریف کند.

• هر سه کشور مشارکت‌کننده به‌طور راهبردی در حال استفاده از رقابت چین–آمریکا برای کسب امتیازات اقتصادی هستند.

۳. فرصت‌ها و ریسک‌ها برای دولت‌ها و سرمایه‌گذاران منطقه:

• فرصت: افزایش سرمایه‌گذاری خارجی، بهبود زیرساخت و دسترسی مستقیم به بازارهای جهانی.

• ریسک: بدهی خارجی، وابستگی بیش از حد به چین، و نارضایتی عمومی از حضور کارگران خارجی.

۴. برخورداری چین از سرعت عمل اجرایی و مالی بالا در مقابل مزیت تکنولوژی و امنیتی ایالات متحده، فضای رقابتی جدیدی در آسیای مرکزی ایجاد کرده است که به‌طور مستقیم بر زنجیره جهانی فناوری، انرژی و دفاع تأثیر می‌گذارد.

تحلیل سیاسی

• دولت‌های آسیای مرکزی تاکنون تلاش کرده‌اند موازنه‌گر بمانند، اما فشارهای آمریکا و چین برای انتخاب مسیر جدید در حال افزایش است.

• نزدیکی آشکار قزاقستان و ازبکستان به آمریکا در حوزه مواد معدنی، می‌تواند به بازتعریف روابط بلندمدت این کشورها با چین منجر شود.

• نگرانی‌های امنیتی داخلی، مانند حساسیت نسبت به کارگران چینی، ممکن است به ابزار چانه‌زنی سیاسی دولت‌ها در برابر پکن تبدیل شود.

• روسیه که درگیر جنگ و تحریم‌هاست، برخلاف گذشته نقش پررنگی در این رقابت ندارد و احتمالاً بیشتر تحت‌تأثیر فشار اقتصادی چین قرار می‌گیرد تا هم‌پیمان ژئوپلیتیکی‌اش.

در ادامه بخوانید؛ پیشروی چین فراتر از زنجیره نخست جزایر؛ ژاپن و فیلیپین در خط مقدم رصد و بازدارندگی